عذاب بر عقاب بجهة آنست كه تا نص باشد بضرر و توهم نفع نشود و هوان و مذلت بآن مقرون ساخت تا از امتحان ممتاز گردد و بعد از آن فرمود كه‌ بِما كانُوا يَمْكُرُونَ‌ تا مخبر باشد از استحقاق و از توهم ظلم برى باشد و مراد بعذاب شديد عذاب دارين است از قتل و سبى و عذاب دوزخ و چون حق تعالى ذكر مؤمنان و كافران فرمود در عقب آن بيان فعلى ميفرمايد كه درباره آنها بجا آورده و ميفرمايد كه‌ فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ‌ پس هر كه را خواهد خداى‌ أَنْ يَهْدِيَهُ‌ آنكه راه نمايد او را و بطريق حق شناسا گرداند يَشْرَحْ صَدْرَهُ‌ بگشايد دل او را لِلْإِسْلامِ‌ براى قبول اسلام بوسيله الطاف از اقدار و تمكين و ازاحه علت و نصب ادله مراد بشرح صدر گردانيدن آنست بر وجهى كه قابل حق گردد و مستعد اينكه حق در او حلول كند و مصفا شود از هر چه مانع و دافع حق باشد و بجهة اين قبول الطاف كرده بشرف اسلام مشرف شود و اليه‌

اشار عليه السلام حين سئل عنه فقال نور يقذفه اللَّه فى قلب المؤمن فيشرح له و ينفسح‌

گفتند يا رسول اللَّه اين نور را علامتى و امارتى باشد كه بآن شناخته گردد فرمود

نعم الامانة الى دار الخلود و التجافى عن دار الغرور و الاستعداد للموت قبل نزوله‌

وَ مَنْ يُرِدْ و هر كه را خواهد أَنْ يُضِلَّهُ‌ آنكه فرو گذارد او را و از طريق ايمان بگرداند يعنى تخليه او كند و تخذيل او نمايد بعد از آنكه امارت حق را باو نموده باشد و او از فرط عناد و جحود قبول آن را نكرده باشد يَجْعَلْ صَدْرَهُ‌ گرداند سينه او را ضَيِّقاً تنك و گشادگى از آن ببرد حَرَجاً سخت بمثابه كه اصلا سخن حق قبول نكند و از آن امتناع نمايد كَأَنَّما يَصَّعَّدُ گوييا بالا ميرود فِي السَّماءِ در آسمان يعنى ميگريزد از قبول حق و ميخواهد كه بآسمان رود تا قبول آن نكند و اين غايت تباعد است در گريختن و يا تشبيه حال كافر معاند كرده در ضيق صدر از قبول ايمان بحال كسى كه قصد صعود داشته باشد بر آسمان و وجه شبه مزاولة است بچيزى كه اصلا قدرت بر آن نداشته باشد يعنى هم چنان كه صعود از تحت قدرت خارجست و فوق استطاعت است قبول كردن ايمان او نيز در نهايت بعد است و غير ممكن پس باين تنبيه فرموده بآنكه ايمان ممتنع است از او هم چنان كه صعود در آسمان‌ كَذلِكَ‌ هم چنان كه تنك ميگرداند دل كافر را بر وجه تخذيل و تخليه‌ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ‌ مسلط ميگرداند خداى عذاب يا لعنت را عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ‌ بر آنان كه نميگروند و توحيد را تصديق نميكنند و وضع ظاهر در