تفسير منهج الصادقين فى الزام المخالفين - كاشانى، ملا فتح الله - الصفحة ٤٥٨ - سوره الأنعام(٦) آيات ١١٠ تا ١١٩
وَ هُوَ السَّمِيعُ و او است شنواى گفتار همه الْعَلِيمُ دانا باسرار همه پس همه را بر وفق عمل جزا و سزا خواهد داد و بعد از بيان حقيقت قرآن ذكر ميكند كه هر كه تابع غير قرآن شود بضلالت و اضلال متصف گردد و ميفرمايد وَ إِنْ تُطِعْ و اگر فرمان برى أَكْثَرَ مَنْ فِي الْأَرْضِ بيشتر كسانى را كه در روى زميناند يعنى كفار يا جهله يا اتباع هوى و گويند كه مراد ارض مكه است يعنى اگر مطيع شوى اكثر اهل مكه را يُضِلُّوكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ گمراه گردانند ترا از راهى كه بخدا ميرسد چه ضال در غالب امر نميكند مگر آنچه در آن ضلال باشد إِنْ يَتَّبِعُونَ پيروى نميكنند اين دو گروه إِلَّا الظَّنَ مگر گمان خود را و ظن ايشان چنان بود كه آباى ايشان بر حق بودهاند و يا ظن بمعنى آراء فاسده و جهالت ايشانست چه ظن را اطلاق ميكنند بر هر چه مقابل علم باشد يعنى ايشان پيروى نمىكنند مگر جهالات و آراى باطله خود را وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ و نيستند ايشان مگر كه دروغ ميگويند بر خدا در آنچه باو نسبت ميدهند چون اتخاذ ولد و عبادت اوثان باميد وسيله تقرب باو و تحليل ميته و تحريم بحاير و حقيقت خرص تقدير است از سر ظن و تخمين يعنى تقدير ايشان آنست كه ايشان بر حقاند و حال آنكه متوغلاند در بطلان و ضلالت إِنَّ رَبَّكَ بدرستى كه پروردگار تو هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ داناتر است به آن كس كه گم ميشود از راه وى وَ هُوَ أَعْلَمُ و او داناتر است البته بِالْمُهْتَدِينَ براه يافتگان يعنى او اعلم است باين هر دو از غير و من موصوله است يا موصوفه و در محل نصب بفعلى كه اعلم دالست بر آن نه با علم زيرا كه افعل تفضيل منصوب نميكند اسم ظاهر را در مثل اين موضع يا استفهاميه است مرفوع بابتدا و خبر آن يضل و جمله متعلق است بفعل بجهت استفهام يا مجرور باضافه اعلم بان اى اعلم المضلين ماخوذ از يضل اللَّه و يا اضللته اذا وجدته ضالا و تفضيل در علم بكثرت آنست و احاطه آن بوجوهى كه ممكن باشد تعلق علم بآن و بلزوم آن بآنكه بالذات است نه بالعرض و در آيه دليل است بر آنكه ضلال و اضلال از فعل عبد است بخلاف اهل جبر و بر آنكه جايز نيست تقليد و اتباع ظن در دين و اعتذار بكثرت مرويست كه كافران مردار ميخوردند چون مسلمانان بر ايشان عيب كردند گفتند اين عيب بر شما اولى است كه آنچه خود ميكشيد ميخوريد و آنچه خدا ميكشد نه ميخوريد حقتعالى آيه مذكوره را نازل ساخت و بعد از آن فرمود كه فَكُلُوا پس بخوريد