بودى‌ ما تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ‌ آنچه شما شتاب مى‌كنيد از عذاب‌ لَقُضِيَ الْأَمْرُ هر آينه گذارده شده بودى كار بَيْنِي وَ بَيْنَكُمْ‌ ميان من و شما يعنى شما را هلاك كرده بودمى بتعجيل جهت فرط غضب و خشم من بر شما و ميان ما انقطاع شده بودى‌ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ‌ و خدا داناتر است‌ بِالظَّالِمِينَ‌ بستم كاران و وقت عذاب كردن ايشان اينمعنى استدراك است گوييا ميفرمايد كه و ليكن مر عذاب ايشان منتهى است بحق تعالى و او اعلم است بكسى كه سزاوار مؤاخذه است و بكسى كه سزاوار آنست كه اهمال عذاب او كنند يعنى او ميداند كه كرا تعجيل عذاب بايد كرد و كرا مهلت بايد داد چه مصلحت آن بحق تعلق دارد آيه دليل است بر آنكه حقتعالى بجهت نوعى مصلحت تأخير عذاب كفار ميكند كه آن ايمان آوردن ايشان باشد در مستقبل زمان و يا اولادى از ايشان حاصل شوند كه ايمان آرند و غير آن از مصالح پس او مدبر امور است بر حسب آنچه حكمت او مقتضى آنست و چون حق سبحانه بيان فرمود كه او اعلم است باهل ظلم و بتعجيل و اهمال در عقوبت ايشان در عقب آن بيان ميكند كه او باسرار عالميان و حقيقت احوال ايشان و آنچه مناسب احوال ايشان است عالم است پس مى‌فرمايد كه‌ وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ‌ و نزد او است خزينهاى غيب يعنى آنچه پوشيده است از خلق چون ثواب و عقاب و انقضاى آجال و خواتيم اعمال از سعادت و شقاوت و غير آن متعلق است بعلم او و راه گشايش آن يا اعلام و اخبار او است مفاتح جمع مفتح است بفتح ميم و آن بمعنى مخزن است و يا مراد بآن هر چيزيست كه بآن متوصل شوند بمغيبات مستعار از مفاتح كه جمع مفتح است بكسر كه بمعنى مفتاح است و بر هر تقدير مراد آنست كه او سبحانه متوصل است بمغيباتى كه محيط است علم او بآن‌ لا يَعْلَمُها نميداند آن را إِلَّا هُوَ مگر او يعنى عالمست باوقات آن و آنچه در ضمن تعجيل و تأخير آنست از وجوه حكم و مصالح پس آن را ظاهر ميسازد بر وجهى كه حكمت او مقتضى آنست و مشيت او متعلق است بآن و از سيد عالم (ص) مرويست كه مفاتيح غيب پنج چيز است كه كسى آن را نداند مگر او سبحانه و بعد از آن اين آيه را تلاوت فرمود كه‌ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ تا آخر و ترجمه آن در سوره لقمن سمت ذكر خواهد يافت انشاء اللَّه تعالى و نزد مقاتل و ضحاك خزاين زمين است و علم نزول عذاب و مصلحت تعجيل و امهال در عقوبت و قوله‌ وَ يَعْلَمُ ما فِي الْبَرِّ عطف اخبار است از تعلق علم او بمشاهدات بر اخبار از اختصاص علم او سبحانه بمغيبات يعنى هم چنان كه خداى تعالى ميداند مشاهدات را كه آن‌