حق‌ فِي الظُّلُماتِ‌ خابطاند در تاريكيهاى كفر كه بهيچ وجه راه بحق نميبرند و يا در ظلمت جهل و ظلمت تقليد و عنادند اين خبر سيم است يا حال از ضمير مستكن در خبر و گويند كفار در آخرت متصف باين سه صفت خواهند بود و آيه‌ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى‌ مؤيد اين است‌ مَنْ يَشَأِ اللَّهُ يُضْلِلْهُ‌ هر كه را خواهد خداى خذلان نمايد او را در ضلالت و نظر لطف و توفيق از او باز گيرد يعنى چون ادله باهره و آيات بينه واضحه بر او عرض كنند و او از فرط جحود و عناد در آن ننگرد و تأمل و تفكر ننمايد حقتعالى او را بر حال ضلالت خودش باز گذارد كما قال‌ وَ تَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ‌ و يا معنى آنست كه حقتعالى در قيامت راه بهشت و ثواب باو ننمايد و يا آنكه حكم بضلالت او كند و يا علامتى در او ظاهر سازد تا فرشتگان بآن علامت بدانند كه وى از اهل ضلالت است تا بر او لعن كنند يا او را هلاك كنند بعقوبات دنيويه و اخرويه چه اضلال بمعنى اهلاك آمده‌ وَ مَنْ يَشَأْ و هر كه را خواهد يَجْعَلْهُ‌ بگرداند او را عَلى‌ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ‌ بر راه راست يعنى از روى لطف و توفيق راه رشد و هدايت باو نمايد و او را بر آن مستمر گرداند يعنى هر كه بقصد اهتدا نظر كند در آيات ما و در آن باب جد و جهد نمايد تا حق بر او ظاهر شده تابع آن شود توفيق ما شامل حال او شده براه راست آيد و بطريق اهتدا استقامت نموده و در آن راسخ گردد كه‌ وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا

بعد از آن حضرت رسالت را امر مى‌فرمايد بمحاجه كفار و مى‌فرمايد كه‌ قُلْ أَ رَأَيْتَكُمْ‌ استفهام بر سبيل تعجبست و كاف حرف خطاب كه بآن مؤكد شده بجهت مبالغه و محلى از اعراب ندارد زيرا كه ميگويند (أ رأيتك زيدا ما شأنه) چه اگر كاف را محلى از اعراب ميبود باين وجه ميبود كه (ارايت نفسك زبدا ما شانه) و اين خلاف قاعده است و لازم مى‌آيد كه در آيه أ رأيتموكم گفته ميشد نه أ رأيتكم پس فعل معلق است از آن و مفعول محذوف تقدير اينكه أ رأيتكم آلهتكم اذ تدعونها و معلوم شد كه كاف محض خطابست و معنى اسميت از او مخلوعست مانند كاف ذلك و هنالك و معنى اينست كه بگو اى محمد صلّى اللَّه عليه و آله ايشان را كه چه مى‌بينيد إِنْ أَتاكُمْ عَذابُ اللَّهِ‌ اگر بيايد بشما عذاب خدا چنانچه بكافران گذشته آمد در دنيا مانند عاد و ثمود أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ يا بيايد بشما قيامت مراد هول و عذاب خدايست در آخرت بقرينه قوله‌ أَ غَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ‌ آيا غير خداى را خوانيد در وقت مشاهده عذاب تا آن عذاب را از شما بردارد اين تبكيت است مر ايشان را و قوله‌ إِنْ كُنْتُمْ‌