فرج و وجه تقسيم مذكوره آنست كه مرخص له در تيمم يا محدثست يا مجنب و حالى كه مقتضى آنست در غالب يا مرض است يا سفر پس معنى آنست كه (ان كنتم جنبا او محدثين او كنتم مرضى او على سفر فلم تجدوا ماء) نهم از مسايل مذكوره فلم تجدوا ماء است الى آخر بدانكه فا اينجا جواب شرط نيست بلكه عاطفه است بر كنتم زيرا كه لم قلب مضارع ميكند بماضى و نفى آن ميكند بلكه جواب آن فتيمموا است و معنى آنست كه (فلم يتمكنوا من استعمال الماء) زيرا كه ممنوع از شي‌ء در حكم فاقد آنست‌ فَتَيَمَّمُوا اى فتعمدوا و اقصدوا صعيدا اى شيئا من وجه الارض كقوله (صعيدا زلقا طيبا) اى طاهرا و لهذا اصحاب ما گفته‌اند كه اگر متيمم ضرب يد خود كند بر حجر صلب و مسح كند مجزيست و ابو حنيفه نيز قايلست باين و نزد شافعى علوق تراب شرطست لقوله‌ فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَ أَيْدِيكُمْ مِنْهُ‌ و در اين دليل نظر است زيرا كه جايز است كه من اينجا ابتدائية باشد و معنى اين كه در تيمم واجب است كه ابتدا بضرب يد كند بر صعيد و روايات مأثوره از اهل البيت صلوات اللَّه عليهم معضد اينست و مراد بوجه بعضى آنست كه آن جبهه است نزد اكثر اصحاب ما و اين با بجهت آنست كه با از براى تبعيض است و يا بجهة نصوص از اهل البيت صلوات اللَّه عليهم پس مسح جبهه ميبايد كه تا بطرف انف اعلى باشد و همچنين مراد بيدين ظهر كف است از زند تا باطراف اصابع دهم‌ ما يُرِيدُ اللَّهُ‌ نمى خواهد خدا آن چيزى را كه فرض كرده است از وضوء و غسل و تيمم و يا امر بتيمم‌ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ‌ تا بگرداند بر شما تنگى يعنى بر شما تنك گيرى كند وَ لكِنْ يُرِيدُ و ليكن ميخواهد آن را كه‌ لِيُطَهِّرَكُمْ‌ تا پاك گرداند شما را از احداث يا از گناه چه وضوء كفاره ذنوبست و بر هر تقدير مفعول يريد در هر دو موضع محذوفست و لام براى علت است و گويند لام مزيده است و معنى اينكه (ما يريد اللَّه ان يجعل عليكم من حرج حتى لا يرخص لكم فى التيمم و لكن يريد لان يطهركم) اين ضعيف است زيرا كه ان مقدر نميشود بعد از لام زايده‌ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ‌ و تا تمام كند نعمت خود را در دين بر شما بواسطه مقرر كردن او در شرع آن چيزى را كه مطهر ابدان شماست و مكفر ذنوب شما و يا تمام گرداند بجهت رخصت دادن تيمم در حين تعذر استعمال آب انعام خود را بر شما بعزايم خود لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ‌ تا شايد شما شكر گوئيد بر نعمت‌هاى او و صاحب كنز گفته كه حقتعالى بقوله ما يريد اللَّه الى آخر ختم آيه فرموده بسه حكم كه مشتملند بر اعطاف عظيمه يكى آنكه نخواسته است بامر وضو و غسل و بعد از آن تيمم كه بدل از هر دو است مگر توسعه و تخفيف‌