کلمه عليا در توقيفيت اسماء - حسن زاده آملي، حسن - الصفحة ٤٥

آن دارد , بخلاف ابصار كه به صورت جمع است .

فخر رازى نيز در تفسير قرآن كريم ( ج ١ ص ٢٧٥ ط تركيه ) موافق با همين فريق گفته است كه سمع افضل از بصر است بدين دليل كه خداى سبحان در قرآن كريم همه جا سمع را بر بصر مقدم داشت و تقديم دليل تفضيل است .

و بدين دليل كه اگر سمع تباه شود نطق نيز تباه خواهد بود يعنى اگر سمع نباشد نطق نيست اما اگر بصر باطل شود نطق باطل نمى شود .

و بدين دليل كه سمع در شش جهت متصرف است يعنى از هر سوى مى شنود , بخلاف بصر كه فقط از يكسوى مى بيند .

و بدين دليل كه سمع نتائج عقول و معقولات را به يكديگر مى رساند كه كانه سبب استكمال عقل به معارف است , ولى بصر فقط تو را به محسوسات واقف مى گرداند .

و بدين دليل كه([ : و لان السمع شرط النبوة بخلاف البصر , و لذلك ما بعث الله رسولا اصم , و قد كان فيهم من كان مبتلى بالعمى .

و بعضى گفته اند : بصر افضل از سمع است زيرا كه آلت قوه باصره نور است , و آلت قوه سامعه هوا است , و نور اشرف از هواء است پس بصر افضل از سمع است .

و ديگر اين كه بصر فوق هفت آسمان را مى بيند , ولى سمع دور از يك فرسخ را نمى شنود .

و ديگر اين كه جاى بصر وجه است چهره است كه اشرف اعضاء است بخلاف سمع كه در طرفين است .

از اين گونه بيانات مطالبى ديگر نيز درباره قواى خمس گفته اند . و لكن مطلب اهم در موضوع اين باب همانست كه در صدر آن بدان اشارت رفت كه مهمترين اوصافى كه در تدبير نظام و اداره امور اهميت بسزا دارد سميع و بصير بودن مدير و مدبر آن , و آگاهى ديگران به سميع و بصير بودن او است و گرنه چنان كه بارى تعالى عالم به مسموعات و مبصرات است به ملموسات و مذوقات و مشمومات نيز عالم است . و نه اين كه اين امور فقط در تحت مطلق علم مندرج اند , بلكه به توحيد صمدى بارى تعالى عالم بدانها بر وجه جزئى نيز هست . و ان الله قد احاط بكل شيى ء علما ( الطلاق ١٣ ) كه