راه سوم ميان جبر و تفويض - سبحانی، علیرضا - الصفحة ١٤٩

١. آنان، قبلاً به باطل ميل كردند.(زَاغُوا);

٢. آنان گروه بدكردار و فاسق هستند.

به همين دو علت، خدا آنان را مشمول هدايت ويژه خود نمى كند.

با توجه به اين دسته بندى آيات، شبهه خود به خود حلّ مى شود، زيرا خدا دو نوع هدايت دارد:

هدايت همگانى كه در آن استثنايى نيست، همه افراد بشر را پوشش مى دهد، حتى بدترين افراد تحت پوشش اين هدايت هستند.

ولى آياتى كه هدايت و ضلالت را از آن خدا مى داند، مربوط به اين هدايت همگانى نيست، بلكه مقصود از آنها هدايت و ضلالت دوم است كه زمينه هاى هر دو را بندگان خدا به وجود مى آورند. طبعاً يا هدايت مى يابند و يا گمراه مى شوند.

و به ديگر سخن، آياتى كه هدايت و ضلالت را وابسته به مشيت خدا مى داند (كه به نظر افراد جزءنگر، دليل «جبر>» است) مربوط به هدايت ويژه است، البته آن هدايت ويژه، با مشيت الهى صورت مى گيرد، ولى زمينه هاى اين مشيت را خود بندگان، فراهم مى آورند; يعنى زمينه افزايش هدايت، يا زمينه محروميت از اين هدايت دوم.