اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ٩٥ - و اما در قسم(١)دوم تصديقى
علوم را- بثبوت برسانيم جز اينكه پيش از آن- مسائل زياد ديگرى را بثبوت رسانده باشيم- .
پس ميان اين معلومات تصديقى- يكنوع رابطه و بستگى هست كه- به توالد و بارآورى مادى خالى از شباهت نيست- زيرا در خوانده مىشوند- .
و اما تجزيه و تركيب تصديقى عبارت است از- عمل مخصوص استدلال و استنتاج با ترتيبهاى مخصوص- كه مبحث قياس منطق عهده دار بيان آنها است- .
حكما استعداد مخصوص ذهن را- براى تجزيه و تركيب ذهنى قوه متصرفه مىخوانند- و قوه متصرفه را هنگامى كه آزادانه- در ميان محسوسات جزئى- يا صور خياليه دو قسم اول عمل مىكند- بنام مخصوص قوه متخيله- و هنگامى كه بمنظور تحقيق واقع و نفس الامر- در ميان معانى معقوله قسم سوم عمل مىكند- بنام مخصوص قوه مفكره مىخوانند- .
همانطورى كه گفته شد- قوه متخيله در عمل خود آزاد است- و هر صورتى را بهر نحو كه بخواهد- و تمايلات نفسانى ايجاب كند فصل و وصل مىكند- ولى قوه مفكره آن آزادى را ندارد- بلكه همواره از قانون معين پيروى مىكنند- يعنى مىبايست طورى در معقولات تصرف كند- كه با واقع و نفس الامر مطابقت داشته باشد- و از اين جهت است- كه تجزيه و تركيبهاى حسى و خيالى- ارزش منطقى ندارد- ولى تجزيه و تركيبهاى عقلى- كه با نيروى مفكره صورت مىگيرد ارزش منطقى دارد- و همين تجزيه و تركيب عقلى است- كه در منطق بنام مخصوص تحليل- و تركيب خوانده مىشود- پس تحليل و تركيب يعنى تجزيه و تركيب عقلى- كه با نيروى قوه مفكره صورت مىگيرد- و ارزش منطقى دارد- ارسطو در منطق خويش باب قياس را- بعنوان تحليل آنالوطيقا آناليتيك [١] اول- و باب حد و برهان را بعنوان تحليل دوم ناميده است- .
گفتيم كه تجزيه و تركيب يا عملى است يا نظرى ذهنى- و تجزيه و تركيب عملى مهمترين شرط كشف رموز- و بدست آوردن قوانين طبيعت است- و از اقسام تجزيه و تركيبهاى ذهنى- تنها تجزيه و تركيب عقلى است كه ارزش منطقى دارد- و در اصطلاح منطق تعقلى- بنام مخصوص تحليل و تركيب
[١] . Analytiqe