اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ٧٨ - اشكال- اول
كه- انسان بيك نقطه از درياى پهناور- با چين موج نشانى بگذارد- و از اين جا است كه دانشمند آشنا با علوم طبيعى- و سبك تحقيقات جديد چيزى را كه مىشنود- از ماهيت وى جويا نمىشود- بلكه از اثر و خاصهاش مىپرسد- نمىگويد چه مىباشد مىگويد چه مىكند- .
ديگر مبتنى بر اينست كه معتقد شويم- كه اشياء در قالبهاى مخصوصى ريخته شدهاند- و هر قالبى ذاتا غير از قالب ديگر است- و هر يك از آن قالبها را بعنوان ذات- و ماهيت آن اشياء بشناسيم- ولى تحقيقات مقرون به مشاهده و آزمايش جديد ثابت كرده- كه اشياء در قالبهاى مخصوص- و جداگانه ريخته نشدهاند- و اساسا واقعيتهاى خارجى- اختلافات ذاتى با يكديگر ندارند- تحقيقات جديد ثابت كرده- كه آنچه در خارج واقعيت دارد- فقط يك واقعيت است كه تركيبات گوناگون بخود مىگيرد- و اختلافات اشياء مربوط باختلاف تركيبات اجزاء- همان واقعيت وحدانى است- چيزى كه هست ما از هر يك از آن تركيبات- يك تصور خاص داريم- و ابتدا قبل از آنكه تحقيقات علمى كافى بكنيم- مىپنداريم كه هر يك از واقعيتهاى متصوره ما- ذاتا مباين و مخالف آن ديگرى است- مثلا ما ابتدا سنگ و درخت و انسان- و هزارها چيز ديگر مىبينيم- و مىپنداريم هر يك از اينها ذاتا مباين با ديگرى است- ولى پس از تحقيق و آزمايش باين نتيجه مىرسيم- كه تمام اين اشياء بىشمار از يك عده عناصر معدود- كه با نسبتهاى مختلف با يكديگر ارتباط پيدا كردهاند- تركيب يافتهاند- يعنى مىفهميم كه اختلافات اين مركبات ذاتى نيست- سپس عناصر را بررسى مىكنيم- در بررسى عناصر نيز ابتدا مىپنداريم- كه هر يك از آنها ذاتا مباين ديگرى است- ولى تحقيق و آزمايشهاى دقيقتر علمى بر ما روشن مىكند- كه عناصر نيز به نوبه خود از اتمها تشكيل يافتهاند- و اختلاف وضع و ساختمان داخلى اتمها- عناصر را از يكديگر متمايز ساخته است- يعنى مىفهميم كه اختلافات عناصر نيز ذاتى نيست- سپس گامى جلوتر مىرويم- و اتمها را مورد مطالعه قرار مىدهيم- مىبينيم آنها نيز از ذرات كوچكترى ساخته شدهاند- يعنى اختلافات آنها نيز ذاتى نيست- و مربوط باختلاف وضع و عدد- و حركت ذرات تشكيل دهنده آنها است- سپس گامى ديگر پيش مىرويم- مىبينيم خود آن ذرات تشكيل دهنده اتمها نيز- داراى ماهيتهاى جداگانه- و غير قابل تغيير و تبديل نيستند- زيرا گاهى در وضع داخلى اتمها تغييراتى حاصل مىشود- و در نتيجه عنصرى به عنصر ديگر تبديل مىشود- و عملا نيز