موضوع- (وحدت موضوع و محمول- )(كثرت موضوع و محمول در قضيه سالبه- )و پس از آن بى اضافه- (وجود عدم وحدت كثرت-) براى ما آمده است- و پيش از آنكه اين تجربه حاصل شود- عقل حكم بوجوب اين امر- يعنى حدوث اين معلول از آن علت نمى‌نمايد- و هيچ موردى نيست كه اگر تجربه نكرده باشيم- رابطه علت و معلول را به قاعده عقلى دريابيم- و تجربه هم فقط معلوم مى‌كند- كه فلان امر هميشه دنبال فلان امر ديگر است- اما اينكه چرا اين دو امر دنبال يكديگرند- معلوم نمى‌شود- ايضا مى‌گويد- حكم به رابطه عليت نتيجه عادتى است- كه براى ما حاصل مى‌شود- از اينكه همواره امرى را همراه امر ديگر مى‌بينيم- و اين عادت اعتقاد را- به اينكه اين دو امر لازم و ملزوم يكديگرند- در ذهن راسخ مى‌سازد - .

پيروان ماترياليسم ديالكتيك - از طرفى نظريه حسيون را پيروى مى‌كنند- و مدعى هستند تنها تصورى حقيقت است- كه انسان از راه حس بان نائل شده باشد- و از طرف ديگر عليت و معلوليت را واقعى مى‌دانند- لهذا با زور هو و جنجال مى‌خواهند اثبات كنند- كه عليت و معلوليت محسوس است- .

دكتر ارانى در جزوه ماترياليسم ديالكتيك - صفحه ٣٣ مى‌گويد- براى ما قانون علت و معلول يك اصل حقيقى است- زيرا تجربه و عمل صحت آن را ثابت مى‌كند- امپريستها تجربيون اين قانون را حقيقى نمى‌دانند- و ما بين دو قضيه رابطه علت و معلول نمى‌شناسند- و مى‌گويند كه فقط ما مى‌دانيم- كه يك قضيه بعد از قضيه ديگرى ظاهر مى‌شود- يك دفعه هم ممكن است ظاهر نشود- هزاران دفعه ممكن است آتش دست را بسوزاند- ولى ممكن هم هست كه يك دفعه ابتدا دست بسوزد- و بعد آتش وجود پيدا كند- جواب ما باز مطابق محك خود اين خواهد بود- كه چون در تمام قضايا در تمام ادوار- عملا قانون علت و معلول صادق بوده- مطابق خيال آقايان استثنا پيدا نكرده صحيح است- در صفحه ٤٤ مى‌گويد- ما در علم از ابتداى تاريخ تمدن بشر تا امروز- مليونها قضيه علت و معلول سراغ داريم- و زندگانى روزانه ما- آن بان مصادف با قضاياى علت و معلولى است- ما چه داعى داريم- كه مثالهاى متعدد قانون علت و معلول را صحيح ندانيم- و به اميد اينكه يك روز شايد از توى حباب چراغ- يك قارچ سبز خواهد شد و استثنائى بوجود خواهد آمد- پشت پا به تكامل علم بزنيم- اما يك ايده‌آليست بهمين اميد نشسته- و اگر تيرى هم به مغزش فرو رود- تير را علت كشتن نمى‌داند - .

علاوه بر اينكه اين آقايان- مسئله ضرورت ترتب معلول بر علت- يا امتناع تخلف معلول از علت- و مسئله تقدم و تاخر- و تقارن زمانى علت و معلول را با