وجودى- مربوط به ساختمان ويژه‌اش مى‌باشد- يك رشته ادراكات و افكارى بسازد- كه بستگى خاص باحساسات مزبور داشته- و بعنوان نتيجه و غايت- احتياجات نامبرده را رفع نمايد- و با بقاء و زوال و مساوى است با زاويه B يا مساوى نيست- ولى از اينكه زاويه A مساوى است با زاويه C- و زاويه C مساوى با زاويه B- فورا با اتكاء به قانون كلى- دو چيز مساوى با يك چيز مساوى يكديگرند- مطلب را كشف مى‌كنيد- همانطورى كه در مقاله ٥ گذشت- اينگونه قياسات منحل بدو قياس است- و دو بار احتياج به حد اوسط پيدا مى‌شود- .

پس هنگامى كه ذهن در تكاپو و جنبش است- و مى‌خواهد مجهولى را تبديل به معلوم سازد- در حقيقت مى‌خواهد رابطه واقعى بين دو مفهوم را بدست آورد- و عاقبت از راه ميانجى شدن يك مفهوم سوم- به نتيجه مطلوب مى‌رسد- پس ارتباط توليدى ادراكات باين ترتيب است- كه از ادراك رابطه حد اوسط با يك مفهوم و ادراك- رابطه‌اش با مفهوم ديگر ادراك- رابطه خود آن دو مفهوم توليد مى‌شود- از اينجا معلوم مى‌شود كه پيشروى فكرى ذهن- بر اساس درك روابط است- و آن روابط واقعى و نفس الامرى است- يعنى هر چند فكر يكنوع فعاليت است- ولى اين فعاليت دلبخواه و آزاد نيست- بلكه تابع واقع و نفس الامر است- و اگر ذهن بلا واسطه يا مع الواسطه- حكم به تلازم يا تعاند يا تساوى يا اندراج مى‌كند- از آن جهت است كه در واقع و نفس الامر چنين است- .

محققين منطقيين در فن برهان منطق- در مقام تحقيق آنكه در مقدماتى كه- در برهان بكار برده مى‌شود- بين موضوع و محمول چگونه رابطه‌اى بايد برقرار باشد- تا بتواند در نتيجه ذهن را- بكشف يك رابطه واقعى و نفس الامرى برساند- يعنى واقعا بتواند حقيقتى را معلوم سازد- شرايطى ذكر كرده‌اند- و از همه مهمتر سه شرط است ذاتيت ضرورت كليت- و البته از هر يك از اين شروط معناى خاصى را در نظر گرفته‌اند- كه در كتاب برهان مسطور است- و آن كس كه بطور مشروح و مبسوط- و محققانه اين مطلب را بيان كرده- ابن سينا در منطق الشفا است- خواجه نصير الدين طوسى نيز در اساس الاقتباس - و در منطق التجريد كم و بيش- مطابق آنچه شيخ بيان كرده اشاره‌اى كرده است- ولى جمهور منطقيين و فلاسفه اسلامى- اين نكات مهم را مورد غفلت قرار داده‌اند- و همين تغافل منشا لغزشهاى زيادى شده است- دانشمندان جديد نيز- كه به مسائل منطقى اهميت شايانى داده‌اند- باين طرز و روش وارد و خارج نشده‌اند- .