اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٦٤ - ادراكات حقيقى چگونه ارتباط توليدى پيدا مىكنند
با تامل در اطراف بيان گذشته بايد اذعان نمود- به اينكه ممكن است انسان يا هر موجود زنده ديگر- به اندازه شعور غريزى خود- در اثر احساسات درونى خويش- كه مولود يك سلسله احتياجات موقوف بر اينست كه بدانيم- ذهن هنگامى كه در تكاپو و جنبش است- و مىخواهد مجهولى را بر خويش معلوم سازد- واقعا چه مىخواهد- و آن چيزى كه بدست آوردن آن چيز- موجب تبديل مجهول به معلوم مىشود چيست- ذهن تحت تاثير غريزه حقيقتجوئى يا عامل ديگر- دو مفهوم را با يكديگر مقايسه مىكند- و مىخواهد رابطه واقعى آنها را از تلازم يا تعاند- يا اندراج يا تساوى دريابد- در اين مقايسه گاهى به اشكال بر نمىخورد- و بدون آنكه احتياج به تكاپو و جنبش داشته باشد- رابطه را مىيابد- از قبيل بديهيات اوليه و محسوسات و وجدانيات- و گاهى به اشكال بر مىخورد- يعنى احتياج به تكاپو و جنبش دارد- اين تكاپو و جنبش براى پيدا كردن واسطه است- كه در اصطلاح منطق حد اوسط خوانده مىشود- ذهن براى پيدا كردن حد اوسط تلاش مىكند- و معلومات و اطلاعات قبلى خويش را مورد تفتيش- و مطالعه قرار مىدهد- اگر در ميان آنها- چيزى را كه صلاحيت واسطه شدن داشته باشد پيدا كرد- نتيجه مطلوب را مىگيرد- نقشى كه حد اوسط دارد اينست- كه با هر دو مفهوم مورد نظر رابطه روشن و واضح دارد- و بواسطه ميانجى واقع شدن خود- آن دو را بيكديگر مربوط ميسازد- در مقام تشبيه گفتهاند عينا مثل اينست- كه انسان مىخواهد از روى جوى آبى بپرد- و نمىتواند آنگاه سنگى را پيدا مىكند- و بوسط جوى آب مىگذارد- و با گذاشتن يك پا روى سنگ از جوى عبور مىكند- .
شما مثلا گرفتارى سختى پيدا كردهايد- و مىدانيد كه فلان شخص اگر قدم جلو بگذارد- ميتواند آن گرفتارى را رفع كند- اما نمىدانيد كه آيا او حاضر به چنين اقدامى خواهد شد يا نه- مدتى متحير مىشويد و به انديشه فرو مىرويد- يك وقت بيادتان مىآيد- كه آن شخص با پدر شما سابقه دوستى و رفاقت داشته- فورا مطمئن مىشويد كه اگر تقاضا بكنيد مساعدت خواهد كرد- در اين جا دانستن سابقه دوستى حد اوسط واقع شده- يعنى رابطه آن شخص را با مساعدت نمىدانستيد- و لهذا مردد بوديد كه آيا مساعدت مىكند يا نمىكند- ولى پس از آنكه يادتان افتاد- كه با پدرتان سابقه دوستى داشته- و رابطه دوستى را با مساعدت كردن به اولاد مىدانيد- فورا حكم مىكنيد كه پس با من مساعدت خواهد كرد- در مسائل علوم بهترين مثال رياضيات است- شما ابتداء نمىدانيد- كه زاويه