اجتماع نقيضين محال است- يا اينكه كل اعظم از جزء است- و بنا بر شق دوم لازم مى‌آيد كه- بديهيات نيز كسبى باشند- و اگر كسبى باشند مى‌بايست از علوم ديگر اكتساب شوند- و لازمه اين مطلب اينست كه- تمام بديهيات مفروضه ما نظرى باشند- و بعلاوه اين رشته تا بى نهايت پيش خواهد رفت- و بجائى نخواهد رسيد - .

فخر رازى پس از ذكر اين اشكال مى‌گويد- اين اشكالى است بسيار قوى- و خودش اينطور از اشكال جواب مى‌دهد- شق دوم را اختيار مى‌كنيم- و قبول مى‌كنيم كه بديهيات در آغاز نبوده‌اند- و بعد حاصل شده‌اند- و لازمه اين مطلب كسبى و نظرى بودن نيست- زيرا حصول بديهيات- با اعانت حواس سمعى و بصرى انجام مى‌آيد- نه از راه كسب و نظر و استدلال - سپس به تفصيل بيشترى در اطراف اين جواب مى‌پردازد- و آن تفصيل خالى از نقصان هم نيست- .

اين بود نظريه دانشمندان اسلامى در اين خصوص- ولى در عين حال در نظريه اين دانشمندان- يك قسمت مهم ديگر تاريك است- و آن قسمت مربوط به كيفيت انتزاع بديهيات اوليه عقليه- از محسوسات است- اين دانشمندان با اينكه تصريح كرده‌اند- كه عقل قادر نيست- تصورى را از پيش خود ابداع نمايد- و حتى بديهيات اوليه تصوريه منطق- كه موضوعات غالب مسائل فلسفه اولى را تشكيل مى‌دهند- امورى انتزاعى هستند- كيفيت انتزاع اين مفاهيم- و اينكه ذهن چگونه عمل مى‌كند- و از چه راه و به چه ترتيب باين مفاهيم نائل مى‌شود- با كمال اهميتى كه دارد بيان نكرده‌اند- اين دانشمندان همواره در منطق و در فلسفه- از يك سلسله معانى و مفاهيم- از قبيل مفهوم وجود و عدم- و وحدت و كثرت- و ضرورت و امكان و امتناع و غيره- بعنوانهاى مفاهيم انتزاعيه يا معقولات ثانيه- يا خارج محمول ياد مى‌كنند- و اشعار مى‌دارند كه- اين معانى و مفاهيم بطور انتزاع از معانى ديگرى- مهيات از قبيل اسب و درخت و انسان- و سفيدى و سياهى و شكل و غيره بدست آمده- ولى هيچگونه توضيحى نمى‌دهند كه- اين انتزاع يعنى چه- و چگونه اين معانى از آن معانى- با اينكه مفهومهايى مغاير آن مفهوم‌ها هستند- زائيده شده‌اند- و آيا واقعا ممكن است كه- يك مفهومى مفهوم ديگر را بزايد- و يك معنايى كه قبلا از راه حس مثلا وارد ذهن شده- يك معناى ديگرى را كه- ذهن نسبت به او بى سابقه است- و از او بكلى خالى و عارى است- به دنبال خود بكشاند- .

در اين مقاله براى اولين بار در تاريخ فلسفه- به اين مطلب مهم توجه شده- و كيفيت و ترتيب انتزاع اين مفاهيم- به اضافه يك رشته مطالب اساسى ديگر بيان شده است