در اينجا كافى است- كه گفتار صدر المتالهين را- در شواهد الربوبيه و در اسفار گواه بياوريم- وى در اشراق نهم از شاهد اول- از مشهد سوم كتاب شواهد الربوبيه مى‌گويد- اولين چيزى كه از آثار محسوسات- كه معقول بالقوه هستند- و در خزانه متخيله حافظه مجتمع هستند- حادث مى‌شود بديهيات است- و آن عبارت است از اوليات و تجربيات- ...در مبحث عقل و معقول اسفار - پس از آنكه عمل آلات حسيه را بيان مى‌كند- و مى‌گويد حواس به منزله جاسوسهاى مختلفى هستند- كه از نواهى مختلف خبر مى‌آورند- و نفس از طريق اين جاسوسها بهره‌مند مى‌شود- اينطور بگفته خود ادامه مى‌دهد- سپس اين تصورات حسيه نفس را مستعد مى‌كند- براى حاصل شدن بديهيات اوليه تصوريه- و بديهيات اوليه تصديقيه - .

در اينجا بى مناسب نيست- كه گفتار متكلم و مفسر معروف امام فخر رازى - در تفسير كبير را نيز نقل كنيم- فخر رازى در جلد پنجم تفسير كبير - در ذيل آيه كريمه- وَ اللّٰهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهٰاتِكُمْ لاٰ تَعْلَمُونَ شَيْئاً- وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ - (آيه ٨٠ از سوره نحل - ) [١]مى‌گويد نفس انسان در آغاز خلقت- از جميع علوم و معارف خالى است- و خداوند حواس را به او عنايت فرمود- تا از اين راه علوم و معارف را استفاده كند - وى از جمله لاٰ تَعْلَمُونَ شَيْئاً استفاده مى‌كند- كه نفس انسان در آغاز كودكى- واجد هيچ معلومى نيست- و از تعقيب اين جمله به جمله- وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصٰارَ وَ الْأَفْئِدَةَ استفاده مى‌كند- كه آغاز نقش بستن علوم و معارف- بر لوح ضمير انسان از مجراى حواس است- سپس بطور تفصيل وارد اين مطلب مى‌شود- و ابتداء بصورت اشكال مى‌گويد- تصورات و تصديقات يا بديهى هستند يا نظرى- و البته نظريات بايد از بديهيات كسب شوند- پس مى‌بايست بديهيات- قبل از حصول نظريات در ذهن- وجود داشته باشند- و در اينجا اين سؤال يا اشكال پيش مى‌آيد- كه آيا خود بديهيات از كجا پيدا شده‌اند- آيا از آغاز خلقت همراه بوده‌اند- يا آنكه بعد پيدا شده‌اند- شق اول يقينا باطل است- زيرا ما مى‌دانيم كه جنين در رحم مادر- به هيچ بديهى علم ندارد- مثلا نمى‌داند كه

[١] خدا شما را از شكمهاى مادرانتان بيرون آورد در حالى كه هيچ چيزى نمى‌دانستيد و از براى شما گوش و چشم‌ها و دلها قرار داد باشد كه سپاسگذارى نمائيد.