در قسمت دوم نيز نظريه موافق داريم- اين نظريه كم و بيش از زمان ارسطو رايج بوده- و ابن سينا به بهترين وجهى آنرا توضيح داده- ولى مطابق نظريه ارسطو و ابن سينا نفس- از آغاز جوهرى است مستقل از بدن و ادراكات عقلانى- كه براى وى به تدريج پيدا مى‌شود- بمنزله اوصاف و عوارض- يا نقش‌هائى است كه وى را عارض مى‌شود- .

كاملترين و جامعترين نظريه تكامل تدريجى عقل- و معقولات نظريه محكم و برهانى صدر المتالهين است- كه از طرفى نفس را در آغاز امرى مادى و جسمانى مى‌داند- كه بتدريج كمال جوهرى حاصل مى‌كند- و بمرتبه حس و خيال و سپس بمرتبه عقل مى‌رسد- و از طرف ديگر عقل و عاقل و معقول را متحد مى‌داند- مطابق اين نظريه- نه نفس در آغاز جوهرى است مستقل از بدن- و نه ادراكات عقلانى نقشها- و عوارض و اوصافى است براى نفس- مطابق اين نظريه پيدايش تدريجى معقولات- عين تكون تدريجى كمالى عقل و عاقله است- بنا بر اين عقل و ادراكات عقلانى بتدريج تكون پيدا مى‌كند- و از اول ساختمان پرداخته و كاملى ندارد- .

اختلاف نظر ما با نظريه فلاسفه و روانشناسان جديد- در قسمت سوم است- ما با كمال احترامى كه نسبت بمطالعات- و مشاهدات و تجربيات اين دانشمندان قائليم- و كمال قدردانى كه از زحمات اين دانشمندان- در اينباره مى‌نمائيم بخود حق مى‌دهيم- كه استنباطى را كه اين دانشمندان از مطالعات خود كرده‌اند- مورد تجزيه و تحليل و انتقاد قرار دهيم- .

همچنانكه از عبارات فوق استفاده مى‌شود- اين دانشمندان اين نظريه را بيشتر از مطالعه اخلاق- و عادات و آداب و سنن مختلف مردمان پيدا كرده‌اند- زيرا در مطالعات خود برخورده‌اند- كه طرز افكار و عقايد هر ملتى متناسب است با احتياجات- و شرايط مخصوص زندگانى آنها- و نيز دريافته‌اند- كه با تغيير احتياجات و شرايط زندگى- طرز فكر و عقايد افراد يا جماعات فرق مى‌كند- و از طرف ديگر اين دانشمندان- همه افكار و ادراكات را يكجور و مانند هم پنداشته‌اند- ناچار استنباط كرده‌اند كه بطور كلى عقل- و ادراكات تابع احتياجات حياتى است- .

چنين بنظر مى‌رسد كه با تفكيك و تميزى- كه ما اكنون در اين مقاله بين ادراكات حقيقى يا حقايق- و ادراكات اعتبارى يا اعتباريات مى‌دهيم- و افكار و معتقداتى را- كه بيشتر مورد مطالعه آن دانشمندان بوده- يعنى همان اعتباريات- كه دستخوش تغيير و تبديل است مشخص مى‌كنيم- اين سوء استنباط خود بخود- از بين مى‌رود و مشكل حل مى‌شود- .