هر رشته علمى فرضيه‌اى را گرفته- و در مسير همان فرضيه چندى به كنجكاوى پرداخته- و خواصى را روشن مى‌نمايد- و پس از چندى خواصى تازه‌تر كه- با فرضيه موجود سازگار نيستند استشعار نموده- و فرضيه تازه و وسيعتر و سازگارتر- بجاى فرضيه كهنه نشانيده- و باز اين راه اجمالا بوجود علت- براى هر حادثه‌اى يقين دارد- اين اصل بديهى اولى است و به تجربه بستگى ندارد- و يكى اصل سنخيت بين علت و معلول- يعنى همواره از هر علت معين- معلول معين صادر مى‌شود- اين اصل از اصل امتناع تناقض نتيجه مى‌شود- و بتجربه بستگى ندارد ذهن پس از آنكه اين دو اصل را پذيرفت- مى‌تواند از تجربيات خود نتيجه بگيرد- زيرا تجربه كوشش مى‌كند- كه رابطه بين دو حادثه جزئى را دريابد- و عليت يك حادثه‌اى را براى حادثه ديگر بدست آورد- و چون ذهن اذعان دارد كه صدفه محال است- و حادثه بدون علت نيست- قهرا اذعان مى‌كند كه حادثه مورد نظر بلا علت نيست- آنگاه با روشهاى مخصوص- كه علماء تجربى عملا در آزمايشهاى خود بكار مى‌برند- علت واقعى آن حادثه را بدست مى‌آورند- علماء تجربى از قبيل فرانسيس بيكن و استوارت ميل - دستورهاى عملى سودمندى براى طرز آزمايش- و بدست آوردن علت حقيقى هر حادثه پيشنهاد كرده‌اند- آن دستورها- مورد استفاده دانشمندان علوم طبيعى واقع شده- و اگر آن روشها در عمل رعايت نشود آزمايش نتيجه نمى‌دهد- ولى خواننده محترم مى‌داند- كه صحت هر آزمايشى موقوف به رعايت آن روشها است- ولى صحت آن روشها را عامل تجربه تضمين نكرده است- و ناچار صحت آن روشها را با يكنوع استدلال عقلى- كه خود منكر صحتش هستند بدست آورده‌اند- و پس از آنكه عليت يك حادثه را براى يك حادثه ديگر- در موارد جزئى بدست آورد- به حكم اصل سنخيت بين علت و معلول- و اينكه علت معين همواره معلول معين را ايجاب مى‌كند- كه فلسفه تعقلى صحت آنرا تضمين كرده است- آن حكم جزئى را تعميم مى‌دهد- و قوس صعودى را طى كرده قانون كلى مى‌سازد- ولى البته چيزى كه دشوار است اين است- كه تجربه و آزمايش- عملا بتواند علت واقعى يك حادثه را- در ميان انبوه امورى كه- احتمال مى‌رود هر يك از آنها علت حادثه باشند- و امور ديگرى كه- آزمايش كننده احتمال مى‌دهد از نظر وى دور باشند درك كند- جنبه غير يقينى قضاياى تجربى- از همين جا سرچشمه مى‌گيرد- علت تغيير و تبديلهاى قضاياى تجربى- كه به چشم خود مى‌بينيم بسرعت انجام مى‌گيرد همين است- .