كانت علوم طبيعى را معتبر مى‌داند- زيرا محصول عقل و حس هر دو تا است- رياضيات را نيز معتبر مى‌داند- زيرا هر چند در رياضيات بعقيده كانت حس دخالت ندارد- و عقلى محض است- ولى چون مسائل رياضى- مربوط به فرضيات خود ذهن است- قهرا صادق است- زيرا عقل ميتواند در آنچه خودش فرض كرده قضاوت كند- .

ولى فلسفه اولى معتبر نيست- زيرا نه مانند طبيعيات است- كه حس بتواند دخالت كند- و با شركت حس و عقل صورت علمى بخود بگيرد- و نه مانند رياضيات است- كه صرفا قضاوت در باره مفروضات و مخلوقات- خود عقل باشد- .

توضيح اين مطلب لازم است- كه منكرين اعتبار فلسفه تعقلى محض- كه بارزترين مصداق آن- فلسفه اولى و متفرعات آن است- از دو راه مختلف استدلال مى‌كنند- و غالبا اين دو راه از يكديگر تفكيك نمى‌شود- ١-از راه علم النفسى- يعنى از راه اينكه مواد و عناصر اوليه ذهنى بشر- براى حل آن مسائل وافى نيست- زيرا عناصر اوليه ذهن بشر منحصر است بصور حسيه- و عقل كارى جز تصرف در آن صور حسيه- نمى‌تواند انجام دهد- و مسائل فلسفه تعقلى از حدود حس و احساس بيرون است- .

٢-از راه منطقى- يعنى از راه اينكه مقياس صحت و سقم- قضاياى فكرى بشر منحصر است- به تجربه و آزمايش عملى- و آن مقياسهاى عقلى كه منطق عقلى آنها را وسيله سنجش فكر و تميز دادن صحيح از سقيم و صحيح از خطا مى‌داند- مفيد و اطمينان بخش نيست- و هر نظريه و فرضيه‌اى- هر چند مربوط بفنومن‌ها- و توجيه ظواهر طبيعت باشد- كه تحت آزمايش عملى در نيايد- قابل اعتماد و اطمينان نيست- و مسائل فلسفه تعقلى قابل آزمايش عملى نيست- زيرا مثلا نمى‌توان آزمايش كرد كه- آيا وجود اصيل است يا ماهيت- و آيا دور يا تسلسل ممكن است يا محال- .

ب جمعى ديگر از دانشمندان جديد- آن محدوديتى كه آن دسته در نظريه بالا- براى علم قائل شده بودند منكرند- و معتقدند كه در ما وراء محسوسات نيز مى‌توان قضاوت كرد- بعضى از اين دانشمندان اين نظريه را از آن جهت دارند- كه بتصورات فطرى عقلى مستقل قائلند- از قبيل دكارت و پيروانش- و بعضى ديگر راه شهود و عرفان- و سير باطن را پيشنهاد و پيروى كرده‌اند- فلسفه هانرى برگسون فيلسوف معروف عصر اخير- متكى باين نظريه است- و بعضى ديگر از راه ديگر- و ما در اينجا- خود را نيازمند به بيان نظريات آنان نميدانيم- .

در اين مقاله در ضمن اينكه- پيدايش كثرت در ادراكات بيان مى‌شود-