اصول فلسفه و روش رئاليسم - العلامة الطباطبائي - الصفحة ١٤٤ - ٢-اصل انطباق با محيط
تجربه مىداند از يك جهت مخالف- و با نظريه تعقليون موافق است- زيرا بوجود عقل و اصول عقلانى مستقل از تجربه قائل است- چيزى كه هست بر خلاف نظريه تعقليون- اين اصول را داراى جنبه مجرد و تغيير ناپذير نمىداند- بلكه آنها را تغيير پذير- و تابع اصل انطباق با احتياجات مىداند- اينك عبارات ذيل مطلب را واضحتر مىكند- .
در كتاب علم النفس ابن سينا- و تطبيق آن با روانشناسى جديد - تاليف آقاى دكتر على اكبر سياسى رئيس دانشگاه تهران- در فصل نظريههاى جديد راجع به عقل و مبادى آن مىنويسد- يكى از حكماء و روانشناسان معاصر برنسويگ - [١]كه در اين باب تحقيقات دقيق دارد مىگويد- حكماء نسبت به اصول منطقى- كه قبل از ظهور علم بمعناى جديد اذهان را عارض شده بود- سراب دوگانهاى را دنبال مىكنند- گروهى خواب دانشى را مىبينند كه منحصرا عقلى است- و حاجتى بحس و تجربه ندارد- و گروه ديگر ادراك حسى را بتصور مىآورند- كه از بكار انداختن فعاليت مخصوص ذهن بىنياز باشد- در صورتى كه حقيقت اينست كه علم انسان نتيجه رابطه- و اثر متقابل حس و عقل مىباشد - .
اين رابطه و اثر متقابل را بعضى از دانشمندان- تابع عوامل حياتى و عملى دانستهاند- و برخى بيشتر قائل به عوامل اجتماعى گرديدهاند- گروه اول معتقدند- به اينكه نفس و عقل نفس ناطقه آلتى را ماند- كه كارش سازگار ساختن انسان با مقتضيات زندگى است- زندگى ما را وادار مىكند- به اينكه در موارد مختلف كردار واحدى داشته باشيم- و اين كيفيت در ما ايجاد عادت مىكند- .
بارى جستجوى وحدت در ميان كثرت- يكى از ضروريات حيات است- و اين احتياج و ضرورت است- كه ما را بدرك مفاهيم مجرد و كلى- و سرانجام بدرك مبدا هويت- [٢]اصل ضرورت حمل شىء بر نفس- هر چيز خودش خودش است رهبرى و هدايت مىكند- و اين مبدا خود مبناى ساير مبادى عقلى- حتى مبدا عليت واقع مىشود- چه عليت عبارت است از اطلاق نيازمندى مذكور- به امورى كه در زمان جريان دارند- يا بعبارت ديگر ساختن قبلى آينده است در زمان حال- برگسن [٣]مخصوصا باحتياجات فنى- و صنعتى بشر اهميت داده- و آنها را موجد مبادى عقلى مىداند و مىگويد- فكر منطقى و معقول زاده صنعت است - گروهى ديگر از حكماء حصول معلومات اوليه- و مبادى عقليه را ناشى از هيئت اجتماعيه پنداشته- يا لااقل تاثير عوامل اجتماعى را در اين مورد- در درجه اول قرار مىدهند- تحقيقات اين دانشمندان در اخلاق و احوال- و معتقدات اقوام
[١] . Brunschvicg
[٢] . Identite
[٣] . Bergson