قوله: بِبٰابِلَ ،بعضى مفسّران گفتند:بابل نام زمينى است از عراق،و براى آنش بابل خوانند كه زبان اهلش مبلبل است اعنى مضطرب.و بعضى دگر گفتند:بابل نام آن زمين است كه صرح نمرود بر او افتاد از خوف آن زبانهاى مردم مبلبل شد،و اين اسمى است اعجمى لا ينصرف،و سبب منع صرف او عجمه است و تأنيث و علميّت.

در«هاروت»و«ماروت»خلاف كردند،و اين نيز دو اسم اعجمى است لا ينصرف و سبب منع صرف عجميّت و علميّت[است] [٢].بعضى مفسّران گفتند:

بدل«ملكين»است نام آن دو فريشته بود،بعضى دگر گفتند:نام آن دو پادشاه بود.

بعضى دگر گفتند:بدل«شياطين»است-بدل البعض من الكلّ.بهرى دگر گفتند:

بدل«ناس»است في قوله: يُعَلِّمُونَ النّٰاسَ ،هاروت و ماروت السّحر.

و در«ملكين»نيز خلاف كردند.بهرى ديگر [٣]گفتند:مراد جبريل و ميكايل است،چه جهودان حوالت سحر بر سليمان كه كردند گفتند:جبريل و ميكايل فرود آوردند بر سليمان.بهرى دگر گفتند:هاروت و ماروت بودند.

وَ مٰا يُعَلِّمٰانِ مِنْ أَحَدٍ ،اين«ما»بلا خلاف«ما»ى نفى است،اين دو فريشته هيچ‌كس را از اين معنى چيزى نياموختند و اعلام نكردند تا نگفتند كه ما فتنه‌ايم يعنى امتحان و آزمايش نگر [٤]تا كافر نشوى.

عبد اللّه عبّاس و جماعتى مفسّران گفتند:قصّه آيت آن است كه در عهد ادريس -عليه السّلام-چون فريشتگان اعمال بنى آدم ديدند و آنچه از گناه و معاصى ايشان با آسمان مى‌بردند،گفتند:بار خدايا!اينان را در زمين نشاندى تا چندين فساد و معصيت مى‌كنند!حق‌تعالى گفت:اگر آن شهوت كه در ايشان مركّب است در شما باشد،و به جاى ايشان شما باشى همان كنى.گفتند:بار خدايا!تو منزّهى،ما را نرسد كه در تو عاصى شويم و تو را بيازاريم [٥].

[١] .مج،دب،مب:كه.

[٢] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٣] .كذا:در اساس و ديگر نسخه بدلها،چاپ شعرانى(٢٧٣/١):ندارد.

[٤] .دب:نكرده.

[٥] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:بيان آريم.