و جبريل رسول اللّه فينا و روح القدس ليس به خفاء
و جبرائيل على وزن حبراعيل،و جبرايل على وزن حبراعل،و جبرئل على وزن حبرعل،و جبرال على وزن فعلال،و اين اسمى اعجمى است غير منصرف،و اسباب مانع از صرف او علميّت است و عجمه.

فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ ،«ها»در«فانّه»[ضمير] [٤]جبريل است،و در«نزّله»ضمير قرآن است،و اين ضمير قبل الذّكر است،چنان كه حق‌تعالى گفت: إِنّٰا أَنْزَلْنٰاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ [٥]... ،و قوله: حَتّٰى تَوٰارَتْ بِالْحِجٰابِ [٦]،و در آيات ذكر قرآن و آفتاب نرفته است. عَلىٰ قَلْبِكَ ،براى آن گفت بر دل تو،كه جبريل-عليه السّلام-آن مقدار قرآن كه آوردى بر رسول-عليه السّلام-خواندى،و رسول ياد گرفتى و پس املا كردى از حفظ تا بنوشتندى چه او ننوشتى و از نوشته نخواندى مُصَدِّقاً ،نصب بر حال است از مفعول. لِمٰا بَيْنَ يَدَيْهِ ،به راست‌دارنده آن را كه از پيش اوست از كتب اوايل چون تورات و انجيل و زبور و صحف و هر كتاب كه خداى تعالى پيش پيغامبر ما فرستاد.

وَ هُدىً ،هدى به معنى بيان است اين جا،و شايد كه به معنى لطف بود. وَ بُشْرىٰ بشارت باشد،و آن مصدر است كالقربى و الزّلفى و الحسنى. لِلْمُؤْمِنِينَ و اگرچه قرآن هدى است جز مؤمنان را چون ايشان منتفع و مستهدى [٧]شدند ذكر ايشان كرد.

شهر بن حوشب روايت كند از عبد اللّه عبّاس كه او گفت:سبب نزول آيت آن بود كه جماعتى جهودان بيامدند و رسول را-عليه السّلام-گفتند:ما از تو چند مسئله خواهيم پرسيدن،اگر ما را خبر دهى و جواب بصواب باشد ايمان آريم.رسول

[١] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+حاضر آمديم،نيارند ما را در لشكرى الّا هميشه جبرئيل در پيش ايشان بود.

[٢] [٣] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج،دب:همزه.

[٤] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٥] .سورۀ قدر(٩٧)آيۀ ١.

[٦] .سورۀ ص(٣٨)آيۀ ٣٢.

[٧] .همۀ نسخه بدلها:مهتدى.