از پس«فا»براى چه كرده است؟جواب آن است كه گوييم:در لفظ اگرچه«لو» آورد،مراد«ليت»است،براى آن‌كه كلام متضمّن معنى تمنّاست.آنگه«فا»به جواب [١]ليت آورد،و«فا»در جواب شش چيز عمل نصب كند:امرونهى و استفهام و جحد و عرض و تمنّى.و چون«لو»و«ليت»متقارب‌المعنى‌اند،«لو»به جاى «ليت»نهاد،و روا بود كه جواب«لو»محذوف بود چون كلام را در او معنى تمنّى هست«فا»بياورد،و آنگه تمام كلام و فايده در تقدير جواب«لو»بود چنان كه: لَوْ أَنَّ لَنٰا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَمٰا تَبَرَّؤُا مِنّٰا ،لكان امرا جيّدا.

آنگه حق‌تعالى بازنمود كه من روزگار ايشان و رنج ايشان را به حسرت ايشان چگونه كنم، كَذٰلِكَ يُرِيهِمُ اللّٰهُ ،چنين بازنمايد خداى-عزّ و جلّ-اعمال ايشان بر ايشان [٢]حسرت شده.

بعضى مفسّران گفتند:مراد اعمال صالح [٣]است كه ايشان[١٩٣-پ]ضايع كرده باشند،يعنى عمل ناكرده كه چرا نكردند بر ايشان حسرت شود.

سدّى گفت:مراد آن است كه روز قيامت درجات و منازل ايشان در بهشت به ايشان نمايند،و گويند:اين منازل و مساكن شما [٤]خواست بودن اگر ايمان مى‌داشتيد و عمل صالح مى‌كرديد،ايشان نزد [٥]آن حسرت خورند.

ربيع گفت:مراد اعمال قبيح ايشان است كه برآن حسرت خورند كه چرا كردند و بدل آن طاعت نكردند.ابن كيسان گفت:مراد آن اميد است كه ايشان در معبودان خود بسته باشند [٦]به شفاعت كه: هٰؤُلاٰءِ شُفَعٰاؤُنٰا عِنْدَ اللّٰهِ [٧].چون كار بر مراد بينند آن [٨]عمل بر ايشان حسرت شود.

بعضى دگر گفتند:اعمالى كه ايشان كرده باشند و اميد در آن بسته،و گمان برده كه آن [٩]طاعت و قربت و عبادت است،چون ذبايح كه براى اصنام كشند و

[١] .وز،مب،مر:لجواب.

[٢] .آج،لب،فق،مب+پر،مر+بر.

[٣] .دب،آج،مر+آن.

[٤] .مر+را.

[٥] .همۀ نسخه بدلها:عند.

[٦] .مر:بسته بودند.

[٧] .سورۀ يونس(١٠)آيۀ ١٨.

[٨] .مج:كردند.

[٩] .مج،وز:از.