داده است.و اصمّ گفت:شعائر [١]،اعلام بود.بر اين وجه تقدير محذوفى نبايد كردن، يعنى اين دو كوه از جملۀ مواضع عبادت خداست-جلّ-جلاله-و برآن وجوه مقدّم كه گفتيم،تقدير حذف مضاف بايد كردن تا معنى مستقيم شود.

اكنون مفسّران در سبب نزول آيت خلاف كردند:

عبد اللّه عبّاس گفت:سبب نزول آيت آن بود كه در جاهليّت دو بت بود:يكى را نام«اساف»،يكى را نام«نائله».يكى بر صورت مردى،يكى بر صورت زنى.

اساف بر صفا و نائله بر مروه.و اهل كتاب گفتند:آن مردى و زنى بودند كه در خانۀ كعبه زنا كردند،خداى تعالى ايشان را با [٢]سنگ كرد،ايشان را بياوردند و بر اين كوهها بنهادند تا خلقان ببينند و اعتبار [٣]گيرند.چون روزگار [٤]بر آمد،مشركان پنداشتند كه آن براى عبادت نصب كرده‌اند.چون سعى كردندى از ميان صفا و مروه، دست در ايشان ماليدندى.و تقرّب كردندى.چون اسلام آمد،و خانۀ كعبه از بتان پاك كردند،بتان را نيز بشكستند.پس مسلمانان از ميان صفا و مروه سعى نمى‌كردند كه گمان چنان بردند [٥]كه از سنّت جاهليّت است و نوعى شرك مى‌شناختند.خداى تعالى آيت فرستاد: إِنَّ الصَّفٰا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعٰائِرِ اللّٰهِ .

سدّى گفت:سبب نزول آيت آن بود كه،در جاهليّت اهل مكه آواز جنّيان شنيدندى از ميان صفا و مروه.پس كس طواف نكردى آنجا.چو [٦]اسلام آمد،رسول -عليه السّلام-سعى مى‌كرد آنجا.گفتند:يا رسول اللّه!ما هرگز سعى نكردمانى اين جا كه اين جاى ديوان است،و اين عمل بت‌پرستان [٧].خداى تعالى آيت فرستاد و بيان كرد كه:سعى كردن آنجا از جملۀ عبادت و اركان حجّ است.

قتاده گفت:اهل تهامه از ميان عرب آنجا سعى نكردندى،خداى تعالى آيت فرستاد.

مقاتل بن حيّان گفت:كس از عرب آنجا طواف نكردى الّا حمس،و ايشان

[١] .مج+اللّه.

[٢] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج،وز:ندارد.

[٣] .مب،مر:عبرت.

[٤] .مر:روزگارى.

[٥] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:چنان برده بودند.

[٦] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:چون.

[٧] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+است.