روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٥ - ترجمه

لَنْ تَمَسَّنَا النّٰارُ إِلاّٰ أَيّٰاماً مَعْدُودَةً [١] ،ازآن‌كه مى‌گويند آتش دوزخ به ما نرسد و ما معذّب نباشيم الّا روزى چند شمرده.و آنچه گفتند: نَحْنُ أَبْنٰاءُ اللّٰهِ وَ أَحِبّٰاؤُهُ [٢]...،و آنچه گفتند: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ كٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰارىٰ [٣]...،مجاهد و قتاده گفتند:إلاّ كذبا و باطلا [٤]،مراد به امانىّ دروغ است،و آن آن است كه خداى تعالى از ايشان حكايت كرد في قوله: وَ قٰالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللّٰهِ وَ قٰالَتِ النَّصٰارىٰ الْمَسِيحُ ابْنُ اللّٰهِ [٥]... ،و از اينجاست حديث عثمان عفّان:ما تمنّيت منذ اسلمت،اى ما كذبت، گفت:تا اسلام آوردم دروغ نگفتم.و بعضى اعراب ابن داب را گفت-و او حديثى مى‌كرد:أ هذا شىء رويته ام شىء تمنّيته،اين چيزى است كه روايت مى‌كنى يا چيزى است كه فرابافته‌اى به دروغ؟ و بر اين قول و بر قول حسن بصرى [٦]استثناى منقطع باشد،براى آنچه مستثنى از جنس مستثنى منه نيست،و بر قول اوّل قريب‌تر آن است كه استثناى متّصل باشد.

وَ إِنْ هُمْ إِلاّٰ يَظُنُّونَ ،«إن»به معنى«ما»ى نفى است،و هرآن«إن»كه از پس او«إلاّ»باشد،به معنى«ما»ى نفى بود،نحو قوله: إِنِ الْكٰافِرُونَ إِلاّٰ فِي غُرُورٍ [٧]،و قوله: إِنْ أَنْتُمْ إِلاّٰ فِي ضَلاٰلٍ كَبِيرٍ [٨]،و مانند اين،گفت:الّا گمان نمى‌برند و ايشان را در آنچه مى‌گويند يقينى نيست،چنان كه در دگر آيت گفت: مٰا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّبٰاعَ الظَّنِّ [٩]... ،مجاهد و قتاده و ربيع گفتند:معنى آن است كه الّا دروغ نمى‌گويند.

فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتٰابَ بِأَيْدِيهِمْ ،ابو سعيد خدرىّ روايت كند از رسول -عليه السّلام-كه گفت:«ويل»،نام وادى است در دوزخ كه چون كافران را در وى افگنند چهل سال مى‌روند و [١٠]به قعرش نرسيده باشند.

سعيد مسيّب گفت:وادى است در دوزخ كه اگر كوههاى دنيا در وى افگنند