روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٤ - ترجمه

واقف نباشند،از حفظ قراءتى بود ايشان را بى‌فهم [١].

كلبي گفت:قرائت و كتابت ندانند،و دليل بر اين قول رسول است- عليه السّلام:

نحن امّة امّيّة لا نكتب و لا نحسب، ما امّتى‌ايم[امّى] [٢]كه ننويسيم و حساب نكنيم،و شاعر گويد:

له امّة سمّيت في الزّبو ر امّيّة هى خير الامم
اهل علم خلاف كردند كه چرا آنان را كه كتابت ننويسند و چيزى ندانند خواندن،امّى خوانند.بهرى گفتند:منسوب است با امّت،يعنى جماعت عامّه،و عامّه قرائت و كتابت ندانند.و بعضى ديگر گفتند كه:منسوب است با امّت كه خلقت باشد،من قول الاعشى:

و إنّ معاوية الاكرمي‌ ن حسان الوجوه طوال الامم
يعنى بر اصل خلقت مانده‌اند چيزى نياموخته‌اند.و«تا»براى«يا»ى نسبت بيفگنده‌اند،چنان كه در نسبت با بصره و كوفه گويند:بصرىّ و كوفىّ،تا فرق باشد ميان«يا»ى نسبت و«يا»ى اضافت.

بهرى دگر گفتند:منسوب است با امّ كه مادر باشد،مادرى‌اند،يعنى بر اصل ولادت مادر مانده‌اند،چيزى نياموخته‌اند و براى آن‌كه كتابت[١٠٤-پ]از شأن مردان است از شأن زنان نيست. لاٰ يَعْلَمُونَ الْكِتٰابَ إِلاّٰ أَمٰانِيَّ ،كتاب ندانند إلاّ امانىّ.

در امانىّ خلاف كردند.أبو روق و ابو عبيده گفتند:إلاّ تلاوة عن ظهر قلوبهم إلاّ آنچه از بر مى‌خوانند،و«تمنّى»،تلاوت باشد،من قوله تعالى: إِذٰا تَمَنّٰى أَلْقَى الشَّيْطٰانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [٣]...،اى إذا تلا القى في تلاوته،چون او چيزى خواندى شيطان در ميان [٤]القا كردى و چيزى در ميان انداختى [٥]،شاعر گويد:

تمنّى كتاب اللّه أوّل ليلة و آخره لاقى حمام المقادر
حسن گفت:مراد به امانىّ تمنّاست،يعنى تمنّاى باطل مى‌كنند،من قولهم: