كتاب. يَأْتِ بِكُمُ اللّٰهُ جَمِيعاً يوم القيامة،هركجا باشى در مواضع متفرّق خداى تعالى شما را با هم آرد و جمع كند روز قيامت براى حساب و جزا،كه او بر همه چيز قادر است.

وَ مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ ،«حيث»ظرف مكان بود و مبنى است بر ضمّ و در شاذّ عبيد عمير خواند:«حيث»به فتح«ثا».كسائى گفت:وجه اين لغت و قرائت آن باشد كه اصل در مبنى سكون است،چون آخر ساكن بود و يا [١]ساكن جمع ساكنين بود،على غير حدّه،حرف صحيح را متحرّك بكردند به فتح براى آن‌كه او اخفّ الحركات است،چون:ليت و كيف و أين.و حوث لغت است،و اين قرائت عبد اللّه بن عمر است در شاذّ.و گفتند:مردى عبد اللّه عمر را گفت:نماز كن دست كجا فرونهد چون سجده كند؟گفت:ارم بهما حوث وقعتا،گفت:هركجا افتد،پس به جاى حيث،حوث گفت [٢].

وَ حَيْثُ مٰا كُنْتُمْ ،هركجا باشى.حق‌تعالى در اين آيت بازنمود كه حكم مسافر،حكم حاضر است در وجوب توجّه به قبله چون متمكّن باشد،و چون متمكّن نباشد تحرّى كند در حال ضيق،و در حال سعت به چهار جانب نماز كند چهار بار،تا كسى گمان نبرد كه حال مسافر مخالف است حال حاضر را،چنان كه در شرع، بعضى احكام مختلف است مسافر را با حاضر.و«ما»در«حيثما [٣]»كافّه [٤]است به خلاف آن‌كه در«اينما»و«متيما [٥]»كه آنجا زيادت است،و در«اذما [٦]»كافّه [٧]باشد همچونين،و معنى اين آن است كه:منع كند اين«ما» [٨]دو اسم را ازآن‌كه اضافه كنند او را الى [٩]ما بعدهما [١٠]كه تا جمله خالص شود به فعليّت و مستعدّ جزم شود،كه جزم از خصايص افعال است،و اضافه از خصايص اسماء.اگر اين«ما» نباشد [١١]،«حيث»و«اذ»جزم نكنند بى«ما»براى اين علّت كه گفتيم.

[١] .لب:با.

[٢] .مب+قوله تعالى.

[٣] .مر:حيث ما.

[٤] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:نافيه.

[٥] .آج:مهما.

[٦] .آج،لب،فق،مب،مر+ما.

[٧] .مر:كافيه.

[٨] .مج،وز،دب،آج،لب،فق،مب+اين.

[٩] .اساس:كه،با توجّه به مج و اتّفاق نسخه بدلها،تصحيح شد.

[١٠] .وز+و ميتما.

[١١] .همۀ نسخه بدلها+و.