مفسّران خلاف كردند در آن‌كه«ها»ى«يعرفونه»،اين ضمير راجع است با كه.قتاده و ربيع و سدّى و ابن زيد گفتند:راجع با امر قبله يا با مسجد الحرام،يعنى ايشان مى‌دانند كه مسجد الحرام قبلۀ انبيا بوده است پيش از اين.

و ديگر مفسّران گفتند:ضمير راجع است با محمّد-صلّى اللّه عليه و آله-و اين اختيار اصمّ است و ابو على و ابو مسلم بن بحر،كما قال [١]تعالى: يَجِدُونَهُ مَكْتُوباً عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرٰاةِ وَ الْإِنْجِيلِ [٢]... ،گفت:اينان كه اهل كتابند،علماى ايشان محمّد مصطفى را چنان شناسند كه فرزندان خود را.اكنون خلاف كردند،بعضى گفتند:مراد اعيان ايشان است،يعنى عين او به نعت و صفت،و آن‌كه پيغامبر آخر [زمان است] [٣]چنان شناسند كه اعيان فرزندان خود[را] [٤]و اين قول بهتر است براى آن‌كه ظاهر بر وفق اين است.

و قوّت اين قول آن است كه يكى از جملۀ صحابه روايت مى‌كند كه:من خواستم [٥]كه مصداق اين آيت بدانم.عبد اللّه سلام را گفتم:شما در كتاب خود اين پيغامبر ما را شناسى؟گفت:و اللّه كه من او را بهتر شناسم از پسر خود كه در ميان كودكان بازى مى‌كند.من عجب داشتم از موافقت تشبيه او با تشبيهى كه خداى تعالى كرد در آيت در باب معرفت رسول.

قول ديگر گفتند:مراد آن است كه ما او را به پيغامبرى شناسيم چنان كه پسران خود را به بنوّت شناسيم.

و گفتند:قوّت اين قول آن است كه عبد اللّه سلام را گفتند:تو اين محمّد را شناسى؟گفت:او را بهتر شناسم ازآن‌كه پسر خود را،براى آن‌كه در شناخت او شكّى نيست مرا،و لكن در پسر خود قاطع نباشم و ايمن ازآن‌كه كار زنان ندانم چگونه باشد!و بگفتيم كه:قول اوّل درست‌تر است براى ظاهر را،و براى آن‌كه حق‌تعالى اين تشبيه بر سبيل مبالغت كرد.و دگر آن‌كه:اين جا معرفت حاصل است،و آنجا معرفت و علم حاصل نباشد[١٦٧-ر].

[١] .آج،لب،فق،مب،مر+اللّه.

[٢] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ١٥٧.

[٤] [٣] .اساس:ندارد،از مج افزوده شد.

[٥] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:مى‌خواستم.