و وجهى ديگر آن است كه:الّا لتعلم انت و اصحابك،آن‌كه علم ايشان را علم خود خواند براى اختصاص ايشان بدو چنان كه گفت: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللّٰهَ [١]... ، اى يؤذون اولياء اللّه،و چنان كه گفت: فَلَمّٰا آسَفُونٰا [٢]... ،اى اغضبونا،يعنى اغضبوا رسولنا و اولياءنا.

پس قديم تعالى تحويل قبله سبب ظهور نفاق جماعتى منافقان كرد،چنان كه آن آب كه قوم طالوت را سبب امتحان كرد في قوله: إِنَّ اللّٰهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ [٣]-الآية،تا منافقان كه در دل نفاق دارند از مؤمنان مخلص جدا شوند،چه مصالح بسيار در تكليف،به اين تعلّق دارد،چنان كه گفت: مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلىٰ مٰا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتّٰى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ [٤].

قوله: وَ إِنْ كٰانَتْ لَكَبِيرَةً ،«ان»مخفّفه است از ثقيله،و تقدير اين است:و انّها كانت لكبيرة،و اين«لام»لازم باشد با اين حرف در خبر،تا فرق باشد ميان او و ميان«ان»نافيه.

اكنون خلاف كردند در آن‌كه اين«تا»ى تانيث راجع با كجاست.بعضى گفتند:راجع با نماز است كه به قبلۀ اوّل كرده بودند،و اين قول ابن زيد است.و بعضى دگر گفتند:راجع با قبله است،يعنى بيت المقدّس،و اين قول ابو العاليه است.

و بعضى دگر گفتند:راجع با كعبه است.

بعضى دگر گفتند:راجع با لفظ«تولية [٥]»است،من قوله: فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضٰاهٰا [٦]... ،قتاده و مجاهد گفتند:راجع است با تحويلة القبلة،و آن يك‌بار بگردانيدن باشد.

و وجهى هست در كلام عرب كه با آن تحويل را به تحويلت تأويل ببايد [٧]كردن كه ايشان چون مضاف‌اليه مؤنث باشد و اگرچه مضاف مذكّر باشد به مجاورت مؤنث تأنيث كنند،كقولهم:خربت سور المدينة،فعل مسند را با

[١] .سورۀ احزاب(٣٣)آيۀ ٥٧.

[٢] .سورۀ زخرف(٤٣)آيۀ ٥٥.

[٣] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢٤٩.

[٤] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ١٧٩.

[٥] .اساس و همۀ نسخه بدلها:«توليت»هم خوانده مى‌شود.

[٦] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٤٢.

[٧] .همۀ نسخه بدلها:نبايد كردن.