و جهودان بر وجه تألّم گفتند:كه ايشان اميد موافقت رسول مى‌داشتند در بعضى چيزها،و گمان ايشان چنان بود كه روى به بيت المقدّس كردن از طريق مسامحت و مساهلت است،مى‌گفتند:اميد است كه با دين ما آيد كه در قبله ما را مخالفت نمى‌كند.

«سيقول»،«سين»استقبال راست،يعنى خواهند گفتن اين سفيهان بى‌خردان سبكساران: مٰا وَلاّٰهُمْ ،چه برگردانيد ايشان را!«ما»استفهامى است،اى ما صرفهم،يقال [١]:ولّيته عن كذا فتولّى،اى صرفته فانصرف.

حق‌تعالى گفت:جواب ده و بگو خداى راست مشرق و مغرب،به وفق و حسب مصلحت بندگانش را بفرمايد كه:روى به جانبى دون جانبى كنى،و راه نمايد آن را كه خواهد ره راست به الطاف و زيادات [٢]الطاف.و گفته‌اند:اين هدايت به معنى تثبيت است،يعنى الطافى كند كه به آن الطاف ايشان ثبات كنند بر ره راست.

قوله: وَ كَذٰلِكَ ،اهل علم خلاف كردند[١٥٩-پ]در آن‌كه اين«كاف» تشبيه به چه تعلّق دارد.بيشتر مفسّران گفتند:تعلّق به چيزى [٣]دارد [٤]كه يَهْدِي مَنْ يَشٰاءُ إِلىٰ صِرٰاطٍ مُسْتَقِيمٍ بر او دليل است،و تقدير اين است كه:فكما هديناكم بمحمّد الى صراط مستقيم. كَذٰلِكَ [٥]جَعَلْنٰاكُمْ أُمَّةً وَسَطاً ،ابو مسلم محمّد بن بحر گفت:وجه تشبيه آن است كه:فكما جعلنا قبلتكم وسطا و هى الكعبة لأنّها وسط الدّنيا، كذلك جعلناكم امّة وسطا،چنان كه قبله‌تان وسط كرديم،و آن كعبه است كه ميانۀ عالم است،شما را نيز امّتى ميانه كرديم،و اين وجهى لطيف است.

و بعضى دگر گفتند:«كاف»تشبيه است به حال ابراهيم-عليه السّلام-چه در آيات مقدّم ذكر او رفته است،و اين عطف است على قوله: وَ لَقَدِ اصْطَفَيْنٰاهُ فِي الدُّنْيٰا [٦]... ، كَذٰلِكَ جَعَلْنٰاكُمْ ،اين وجه متعسّف و بعيد است.و«جعل»روا بود كه به معنى تصيير بود،و تأويل بر الطاف و توفيق توان كردن،يعنى ما كرديم با شما

[١] .مب+ما.

[٢] .مر:زيادت.

[٣] .آج،مر:جزا،فق:خبرى.

[٤] .دب،لب،فق،مر+جزا.

[٥] .مر:و كذلك.

[٦] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١٣٠.