جبريل بيامد و اين آيت بياورد،و تيغى از آسمان بياورد و در گردن رسول افگند، و هر آيت كه آيت سلم و صلح و مدارا بود به اين آيت منسوخ كرد، حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ،كلبى گفت از عبد اللّه عبّاس:بامره فى [١]القتال،تا فرمان خداى بيايد در قتال.

آنگه فرمان خداى آمد در بنى قريظه به قتل و سبى تا مردان را بكشتند و زنان را آواره كردند و برده بردند،و در بنى النّضير به جلا و نفى و تا ايشان را از زمين خود به زمين شام راندند.

و ابو مسلم گفت: حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ،يعنى آنچه وعده داد از نصرت و فتح و اظهار دين اسلام و اعلاء كلمۀ او،چنان كه دگر جا گفت: فَتَرَبَّصُوا حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ [٢].

بهرى دگر گفتند: حَتّٰى يَأْتِيَ اللّٰهُ بِأَمْرِهِ ،بالموت [٣]و العقاب،تا خداى تعالى ايشان را هلاك بر آرد و از دنيا با سراى عقاب برد.بهرى دگر گفتند:معنى آن است كه تا بميرند يا ايمان آرند.و بعضى ديگر گفتند:تا مسلمانان را قوّتى و عددى [٤]و عدّتى پيدا شود.

و بيشتر مفسّران برآنند كه:تا فرمان خداى تعالى بيايد در حقّ اهل كتاب،امّا به آن‌كه ايمان آرند يا قبول جزيه كنند و جزيه بدهند ذليل و صاغر[١٣٠-ر]،و شرايط ذمّه را مراعات كنند،و يا بكشندشان اگر اين نكنند.

اگر گويند چگونه گفت: فَاعْفُوا وَ اصْفَحُوا ،و عفو كسى كند كه قادر باشد و مسلمانان ضعيف و عاجز بودند؟جواب آن است كه گوييم:حق‌تعالى گفت مسلمانان را در اين سخنها و ايذاء و سفاهت كه اينان مى‌كنند و شما مى‌توانيد كه جواب دهيد،مدهيد تا آنگه كه خدا فرمان دهد به آنچه شرح داده شد. إِنَّ اللّٰهَ عَلىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ،خداى تعالى بر همه چيز قادر است.

[سوره البقرة (٢): آیات ١١٠ تا ١١٤]
وَ أَقِيمُوا اَلصَّلاٰةَ وَ آتُوا اَلزَّكٰاةَ وَ مٰا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اَللّٰهِ إِنَّ اَللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١٠) وَ قٰالُوا لَنْ يَدْخُلَ اَلْجَنَّةَ إِلاّٰ مَنْ كٰانَ هُوداً أَوْ نَصٰارىٰ تِلْكَ أَمٰانِيُّهُمْ قُلْ هٰاتُوا بُرْهٰانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صٰادِقِينَ (١١١) بَلىٰ مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلّٰهِ وَ هُوَ مُحْسِنٌ فَلَهُ أَجْرُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَ لاٰ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ هُمْ يَحْزَنُونَ (١١٢) وَ قٰالَتِ اَلْيَهُودُ لَيْسَتِ اَلنَّصٰارىٰ عَلىٰ شَيْءٍ وَ قٰالَتِ اَلنَّصٰارىٰ لَيْسَتِ اَلْيَهُودُ عَلىٰ شَيْءٍ وَ هُمْ يَتْلُونَ اَلْكِتٰابَ كَذٰلِكَ قٰالَ اَلَّذِينَ لاٰ يَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّٰهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ اَلْقِيٰامَةِ فِيمٰا كٰانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (١١٣) وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسٰاجِدَ اَللّٰهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اِسْمُهُ وَ سَعىٰ فِي خَرٰابِهٰا أُولٰئِكَ مٰا كٰانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهٰا إِلاّٰ خٰائِفِينَ لَهُمْ فِي اَلدُّنْيٰا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي اَلْآخِرَةِ عَذٰابٌ عَظِيمٌ (١١٤)

[ترجمه]

>٢\١١٤-١١٠<

[١] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:+القتل.

[٢] .سورۀ توبه(٩)آيۀ ٢٤.

[٣] .مب،مر:الموت.

[٤] .مب:عدد،فق:عدد را.