إِنَّمٰا يَأْمُرُكُمْ ،«انّما»براى اثبات خبر [١]باشد و نفى ما سواه،براى آن‌كه «إنّ»تأكيد كلام را بود،و«ما»چون حرف باشد اصل او نفى بود،و اين«ما»را اين جا كافّه خوانند.

يَأْمُرُكُمْ ،مى‌فرمايد شما را يعنى شيطان بِالسُّوءِ ،اى بالاثم.و اصل«سوء» هرچه دژم بكند كسى را،يقال:ساءه يسوؤه سوءا و مساءة اذا احزنه،و سؤته فسيء اى حزنته فحزن،قال الشّاعر:

ان يك هذا الدّهر قد ساءني فطال ما قد سرّنى الدّهر
الامر عندي فيهما واحد لذاك صبر و لذا شكر
وَ الْفَحْشٰاءِ ،قيل:هو الزّنا،گفته‌اند:زناست،و اين قول سدى است.و گفته‌اند:هر معصيت كه عظيم و فاحش باشد آن فحشاست،و گفته‌اند:«سوء»آن گناه است كه از او حدّ،واجب نيايد[١٩٦-ر]،و«فحشاء»آن است كه بدو حدّ واجب باشد.و روا بود كه مصدر بود،كالبأساء و اللّأواء [٢]و گفته‌اند:فعلائى [٣]است كه آن را افعل [٤]نيست،كالعذراء و الحسناء،قال متمّم بن نويره:

لا يضمر الفحشاء تحت ثيابه حلو شمائله عفيف الميزر
مقاتل گفت:هركجا در قرآن«فحشا»است،مراد به آن زناست الّا في قوله تعالى: اَلشَّيْطٰانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَ يَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشٰاءِ [٥]... ،كه آنجا مراد بخل است و منع زكاة.

وَ أَنْ تَقُولُوا عَلَى اللّٰهِ مٰا لاٰ تَعْلَمُونَ ،و آن‌كه بر خداى آن گويى كه ندانى در دعوت [٦]باطل از تحريم حرث و انعام و بحيره و سائبه [٧].

وَ إِذٰا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ ،عبد اللّه عبّاس و ضحّاك گفتند:مراد مشركان عرب‌اند،چون گويند ايشان را كه متابعت آن كنى كه خداى فروفرستاد، گويند:لا بل متابعت آن كنيم كه پدران خود را برآن يافتيم از عبادت اصنام.بعضى

[١] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:چيزى.

[٢] .دب،آج،لب:البلؤا.

[٣] .اساس:فعلان،با توجّه به نسخه بدلها تصحيح شد.

[٤] .مج،وز،مر:فعل.

[٥] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٢٦٨.

[٦] .همۀ نسخه بدلها:از دعوى.

[٧] .مر+صائبه و وصيله و حام.