كه آنچه در زمين است[١٩٥-پ]يا صلاحيت خوردن ندارد [١]يا حرام است [٢]،پس از آن،آنچه حلال پاك است،حق‌تعالى اطلاق كرد،و نصب«حلالا طيّبا»بر حال است از مفعول به.

وَ لاٰ تَتَّبِعُوا خُطُوٰاتِ الشَّيْطٰانِ ،شيبه و نافع و عاصم و حمزه و اعمش خواندند:

«خطوات»در همۀ قرآن به تسكين [٣]«طا»،و كسائى و ابن عامر و ابو جعفر خوانند به ضمّ«خا»و«طا»و همزه از پس«طا»و چون به همزه خوانند خطأة فعله باشد من الخطاء و الخطيئة.و آن‌كس كه«خطوه»به«واو»خواند من«خطوه»اسم باشد،و «خطوة»فرجۀ ما بين القدمين باشد.و خطوه مصدر باشد من خطوت يعنى از پس خطاهاى شيطان مروى،بر قرائت آن‌كس كه به همزه خواند،يا [٤]بر پى گامهاى شيطان مروى.

عبد اللّه عبّاس گفت:مراد به«خطوات»اعمال اوست،يعنى اقتدا به شيطان مكنى.مجاهد و قتاده و ضحّاك گفتند:خطيئات شيطان خواست.سدّى و كلبى گفتند:مراد طاعت شيطان است.مؤرّج گفت:مراد آثار شيطان است.عبد اللّه عبّاس گفت:سوگند و نذر در حال خشم از جملۀ خطوات شيطان است.

إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ،كه او شما را دشمنى آشكار است،و دشمنى شيطان با آدمى قديم است و موروث [٥]از عهد آدم: وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [٦]... هركجا ذكر شيطان رفت او را به دشمنى نام برد: إِنَّ الشَّيْطٰانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [٧]... ، أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يٰا بَنِي آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّيْطٰانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ [٨].

و«أبان»هم لازم باشد و هم متعدى،يقال:أبان الشّىء اذا تبيّن،و أبان اذا اظهر،و در آيت هر دو محتمل است:«عدو مبين»،اى ظاهر و قيل:مبين مظهر للعداوة [٩].

[١] .كذا در اساس و ساير نسخه بدلها،بجز مر:دارد.

[٢] .مج،وز،آج،لب+يا حلال.

[٣] .مر:سكون.

[٤] .اساس:تا،با توجّه به نسخه بدلها تصحيح شد.

[٥] .مج،دب:مورث.

[٦] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ٣٦.

[٧] .سورۀ ملائكه(٣٥)آيۀ ٦.

[٨] .سورۀ يس(٣٦)آيۀ ٦٠.

[٩] .مج،وز،آج،لب،فق+انّما يأمركم للعداوة.