آنان كه«انّ»خوانند به كسر،گويند تقدير كلام چنين است كه:و لو ترى الّذين ظلموا اذ يرون العذاب لقلت انّ القوّة،او [١]لقالوا انّ القوّة على قراءة من قرأ بالياء،و جمله فرق آن است كه آن‌كه آنگه [٢]در جواب«لو»كه محذوف است علم تقدير كردى،اكنون قول تقدير بايد كردن كه با علم«انّ»آيد و با قول«انّ»،عرب گويد:علمت انّ زيدا منطلق،و قلت انّ زيدا منطلق.

عطا گفت معنى آيت آن است كه:اگر ظالمان بينند روز قيامت آنجا كه دوزخ از پانصدساله راه به استقبال ايشان آيد و ايشان را همچنان برچيند كه مرغ دانه را،بدانند كه قدرت قوّت و ملكوت و جبروت خداى راست،و عذاب خداى سخت است.

قوله: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا ،و ياد كن اى محمّد آن روز كه متبوعان از تابعان[١٩٢-ر]تبرّا كنند[و] [٣]بيزار شوند،مراد به متبوعان رؤساى ضلالت‌اند،و به تابعان عوام و سفله‌اند.

مجاهد برعكس خواند: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا ،آن روز كه تابعان از متبوعان تبرّا كنند و بيزارى نمايند،اين قرائت شاذّ است.پس ازآن‌كه طول عمر تولاّ كرده باشند و هواخواهى و فرمانبردارى نموده باشند بر تقليد و عميا، چون كشف حجاب كنند و پرده از روى كار بردارند و پيدا شود كه ايشان را غرض فاسد بوده است،و براى رياست و حطام دنيا استخدام ايشان كرده‌اند تبرّا كنند و بيزارى نمايند،گويند: يٰا وَيْلَتىٰ لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلاٰناً خَلِيلاً [٤]، يٰا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ [٥].

و بر قرائت عامّۀ قرّاء،معنى آن است كه:آن روز كه متبوعان و رؤساى ضلالت از اتباع خود تبرّا كنند و گويند:ما را شما [٦]پس‌رو درخور نه‌اى،ما از شما

[١] .مب،مر:يرون العذاب انّ القوّة للّه جميعا او،آج،لب،فق:يرون العذاب انّ القوّة للّه جميعا او.

[٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:است كه آنگه.

[٣] .اساس:ندارد،از وز افزوده شد.

[٤] .سورۀ فرقان(٢٥)آيۀ ٢٨.

[٥] .سورۀ زخرف(٤٣)آيۀ ٣٨.

[٦] .آج،لب،فق،مب:از شما،مر:ما را امروز از شما.