روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٢٣٣ - ترجمه

آن‌كه هم از فعل دل است از پشيمانى برگذشته و عزم بر آينده.

امّا ذكر [١]زبان:مشتمل بود بر تسبيح و تهليل و تحميد و تمجيد.

امّا ذكر به جوارح:ساير طاعات باشد از نماز و روزه و حجّ و جملۀ عبادات،و براى اين كار حق‌تعالى نماز آدينه را ذكر خواند في قوله تعالى: فَاسْعَوْا إِلىٰ ذِكْرِ اللّٰهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ [٢]... ،و از جملۀ ذكر دعاست،من

قوله-عليه السّلام: افضل الذّكر الدّعاء.

و بعضى علما گفتند ذكر سه است:ذكر الآلاء،و ذكر الاسماء،و ذكر ربّ الارض و السّماء.

امّا ذكر الآلاء فقوله: اُذْكُرُوا نِعْمَتِيَ [٣]... ، ...وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ [٤].

و ذكر الاسماء،قوله-عزّ و جلّ: وَ اذْكُرِ اسْمَ رَبِّكَ وَ تَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلاً [٥].

و امّا ذكر اللّه-جلّ و عزّ-فقوله: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ ،و قوله: اُذْكُرُوا اللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً [٦]، وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ أَصِيلاً [٧]،چو ذكر او كنى بسيار كن كه بسيار [٨]تو در جنب ذكر ذاكران اندك باشد،نبينى كه در حقّ فريشتگان چه فرمود: يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهٰارَ لاٰ يَفْتُرُونَ [٩].

ابو سعيد خدرىّ گفت:چون اين آيت آمد كه: اُذْكُرُوا اللّٰهَ ذِكْراً كَثِيراً [١٠]،رسول -عليه و آله السّلام-چندانى ذكر خدا كرد تا كافران گفتند:ديوانه است.

يحيى معاذ گفت عارف را سه حالت بود:حالت افتخار،و حالت افتقار،و حالت اعتذار.چو خداى را ياد كند مفتخر بود [١١]فخر آورد چو [١٢]خود را ياد كند مفتقر بود،اعنى درويش و محتاج.چون گناه خود ياد كند،معتذر بود،عذر خواهنده بود.

و هم او گفت:[اگر خداى تعالى به [١٣]بنده هم اين دو نعمت بودى كه هرگه