چون:اسعد بن زراره و البراء بن معرور،و از دنيا رفته بودند،كس‌هاى ايشان بيامدند و گفتند:يا رسول اللّه!آن نمازها كه ما و ايشان بدان قبله كرده‌ايم،حكم آنچه باشد، و خداى تعالى قبله بگردانيد؟خداى تعالى آيت فرستاد: وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيُضِيعَ إِيمٰانَكُمْ ،اى صلاتكم الى بيت المقدّس،خداى تعالى آن نمازهاى شما باطل و ضايع نكند كه به بيت المقدّس كردى.[١٦٣-پ]اين قول قتاده و عكرمه و ربيع است.

بعضى دگر گفتند:براى خود پرسيدند كه نمازى كه ما كرديم،بعضى دگر گفتند:اين جهودان پرسيدند،گفتند:شما امروز كافر مى‌خوانى ما را كه روى به بيت المقدّس كرده‌ايم،و شمااند سالها نماز كرده‌اى به آن قبله،حال آن نمازهاى شما چيست؟خداى تعالى آيت فرستاد: وَ مٰا كٰانَ اللّٰهُ لِيُضِيعَ إِيمٰانَكُمْ .

خلافى نيست ميان مفسّران در آنچه [١]مراد به ايمان نماز است،چنان كه رسول -عليه السّلام-گفت:

الدّين النّصيحة لعظم موقعها من الدّين.

عبد الله عباس مى‌گويد:اوّل نسخى كه در قرآن بود حديث قبله بود،خداى تعالى اين حكم منسوخ بكرد،اعنى توجّه به بيت المقدّس در نماز به توجّه به مسجد الحرام.زهرى گفت:اوّل منسوخى در سورة البقره حديث قبله است.

اگر گويند:كدام آيت [٢]منسوخ است به اين آيات [٣]؟و در قرآن هيچ جاى نيست حديث توجّه به بيت المقدّس تا گويند اين آيات ناسخ آن است،گوييم:

اگرچه مفصّل نيست مجمل هست في قوله تعالى: وَ لِلّٰهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ [٤].

دگر آن‌كه بيان كرديم پيش از اين كه:اگر در تلاوت نباشد و در حكم شرع باشد،شايد كه منسوخ شود يا به تلاوت يا به حكم.

اكنون صحابۀ رسول بر سه وجه بودند:بعضى آنان بودند كه با رسول -عليه السّلام-به بيت المقدّس نماز كردند [٥]و به كعبه نرسيدند،چون:براء بن معرور

[١] .همۀ نسخه بدلها:آن‌كه.

[٢] .فق،مب،مر:آيات.

[٣] .فق،مب،مر:آيت.

[٤] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١١٥.

[٥] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:كرده بودند.