و بعضى دگر گفتند:«كان»زايد است،و معنى آن است كه:و ما جعلنا [١٦١-پ]القبلة الّتي انت عليها،يعنى كعبه،كه آنگاه كه آيت آمد،رسول -عليه السّلام-برآن بود.و معنى«جعل»فرض و بيان باشد،نحو قولهم:جعلت لك كذا،اى فرضت و بيّنت،يعنى ما نكرديم و نفرموديم و بيان نكرديم اين قبله كه تو اكنون بر آنى،يعنى كعبه.و ممكن است تفسير آيت گفتن بر وجهى كه در او حذفى نباشد و زيادتى،و آن‌چنان بود كه در اخبار آورده‌اند كه:رسول-صلّى اللّه عليه و آله- چون به مكّه بود،روى به كعبه كردى،و اخبار بر اين [٢]متظاهر است.

بعضى علما گفتند:روى به كعبه كردى ازآن‌جهت كه برابر بيت المقدّس بود تا رويش هم به كعبه بودى هم به بيت المقدّس،و اين ممكن باشد به مكّه.

و بعضى دگر گفتند:خداى تعالى رسول را-عليه السّلام-مخيّر بكرده بود در باب قبله تا هركجا خواستى روى فراز كردى [٣]،و بر او حجرى [٤]نبود بقوله تعالى:

فَأَيْنَمٰا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللّٰهِ... [٥]،پس وقتى روى به كعبه كردى و وقتى به بيت المقدّس،و اين در بدايت اسلام بود در مكّه.

و بعضى دگر گفتند:اين حجر و تعيين [٦]به مدينه فرمود،پس برآن قول كه روى به كعبه كردى در آيت محتاج نباشد به حذفى و نه به تقدير زيادتى،و ما نكرديم آن قبله كه تو برآن بودى در مكّه يعنى كعبه،اى ما بيّنّا و عيّنّا،و اين قول قريب است به صواب تا آيت بر ظاهر خود بماند.

خلاف نيست كه چون رسول-عليه السّلام-به مدينه آمد،روى به بيت المقدّس مى‌كرد به نماز.خلاف در مدّت است.

در اخبار چنين آمد كه:پيش از هجرت،انصاريان دو سال در مدينه روى به بيت المقدّس مى‌كردند.چون رسول-عليه السّلام-به مدينه آمد شانزده ماه روى به

[١] .دب،آج،لب،فق،مب،مر+پس.

[٢] .دب،آج،لب،فق،مب،مر:برآن.

[٣] .دب:فرا آنجا كردى.

[٤] .دب،مر:حرجى.

[٥] .سورۀ بقره(٢)آيۀ ١١٥.

[٦] .آج،لب،فق:تعين.