فقه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - تازه هاى فقه ، حقوق ، اصول و رجال

نويسنده, نخست بحث حجر را به بوته بررسى نهاده و تعريف محجور را از ديدگاه علما و صاحب نظران فرقه هاى اسلامى بيان كرده و سرانجام با استفاده از آيات و روايات, ديدگاه معصومين(ع) را مطرح ساخته است.

براى بررسى هر آيه كه به بحث مربوط است, ابتدا آيه را نقل و ترجمه مى كند, سپس به شرح به تجزيه و تركيب آيه و در ادامه, به تفسير آن مى پردازد.

اين اثر فقه استدلالى در موضوع احتكار است كه به بررسى فروع آن پرداخته شده, از جمله: حكم شرعى احتكار, مورد احتكار, اختصاص حكم به مسلمين يا عموم مردم, مدت احتكار حرام, اتصاف احتكار به احكام پنج گانه, شرط ابقاء براى افزايش, اجبار محتكر به فروش, نرخ گذارى و…

از آن جا كه جواهر الكلام يكى از منابع تحقيق همه فقيهان است, شناخت مصادر آن جايگاه خاصى دارد و سبب مى شود بسيارى از امور پنهان, آشكار شود.

محققان اثر ياد شده, پس از شناسايى منابع تحقيق صاحب جواهر, موارد زير را از هر منبع, شناسانده اند:

نام كتاب, نويسنده آن, سال ولادت و وفات نويسنده, موضوع كتاب, نام ناشر كتاب (اگر چاپى است) نام كتابخانه (در صورتى كه خطى باشد.)

عنوان كتابها به ترتيب حروف الفبا, سامان داده شده كه شمار آنها به ٥٥١ مى رسد.

محور بحث در اين تحقيق, پاسخ به اين پرسش است:

آيا مى توان براساس مبانى فقهى شيعه, در حكومت اسلامى, نهادى را به عنوان حسبه و باوظايف, شرايط و اختيارات معين امر به معروف و نهى از منكر, پى ريزى كرد؟

كتاب, داراى پنج بخش با عنوانهاى زير است:

مفهوم حسبه, سيرى در تاريخ حسبه, شرايط محتسب, وظايف و صلاحيتهاى محتسب, نمايى از جايگاه حسبه در نظام جمهورى اسلامى ايران.

ضرورت تغيير متون آموزشى حوزه, برخى از فرهيختگان را بر آن داشته است تا به نگارش و سامان دادن متون آموزشى بپردازند از جمله متون آموزشى دروس تمهيدية فى الفقه الاستدلالى است كه به تازگى جلد دوم آن در موضوع معاملات نشر يافته است.

بابهاى مربوط به معاملات, در سه بخش, سامان يافته است: عقود, ايقاعات, احكام.

ذكرى از جمله آثار ارزنده فقهى استدلالى است كه تنها به بابهاى طهارت و نماز پرداخته است. البته شهيد قصد به پايان رساندن آن را داشته است; چرا كه وى در پايان مى نگارد:

(وليكن هذا آخر المجلّد الاوّل من كتاب ذكرى الشيعة و يتلوه ان شاء الله تعالى فى المجلّد الثانى كتاب الزكاة.)

از جمله ويژگيهاى ذكرى, ذكر مباحث اصولى ارزش مند در مقدمه است. كتاب ذكرى به همت مؤسسه آل البيت تحقيق و به گونه اى شايسته در سه مجلّد به چاپ رسيده است.

در اين كتاب يازده رساله فقهى از مرحوم آيت الله وحيد بهبهانى (١١١٧ ـ١٢٠٥هـ.ق) گرد آمده است:

١- عدم جواز تقليد الميّت.

٢- حكم عبادة الجاهل.

٣- اصالة طهارة الاشياء.

٤- حكم العصير التمرى والزبيبى.

٥- رؤية الهلال.

. الافادة الاجمالية (در موضوع كراهت و عدم كراهت برخى عبادات).

٧- صحة الجمع بين الفاطميتين.

٨- حكم متعة الصغيرة.

٩- القرض بشرط المعاملة المحاباتيّة.

١٠- اصالة عدم الصحّة فى المعاملات.

١١- اصالة الصحّة والفساد فى المعاملات.

به واقعه عاشورا از زاويه فقهى كم تر نگريسته شده است. تلاش نويسنده بر اين است كه به اين واقعه بزرگ از اين زاويه بنگرد. وى, بخشهايى از نوشته هاى فقها را كه در ضمن مباحث فقهى, به واقعه عاشورا اشاره مى كنند, مى نگرد و به تحليل آن واقعه مى پردازد.

در تدوين اين كتاب, افزون بر قرآن و كتابهاى روايى از منابع فقهى اصيل و مورد اعتماد شيعه, مانند آثار شهيدين, علاّمه حلى, محقّق حلّى و امام خمينى استفاده شده است. در برخى موارد از ديدگاههاى مذاهب فقهى غيرشيعى نيز مطالبى نقل شده است. در واقع روش مقايسه اى و تطبيقى بر آن حاكم است.

مطالب كتاب در دو بخش, سامان يافته است: اصول سياست داخلى اسلام و اصول سياست خارجى اسلام و در مجموع, كتاب در بردارنده ١٧ درس است.

كتاب در بردارنده نُه فايده در موضوعات زير است:

١- تفاوت تعريف به حد و به رسم.

٢- تعريف فقه.

٣- تعريف اصول فقه.

٤- حكم جاهل قاصر و مقصّر در احكام

٥- اقتضاى امر براى اجزاء.

٦- ورود اسباب متعدد بر يك مسبب.

٧- شرط قدرت تحويل دو عوض در صحت بيع.

٨- حكم قراءت مأموم در نماز جماعت.

٩- ميراث زن از تركه شوهر.

مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى در نظر دارد, آثار شهيد ثانى را به گونه اى شايسته و دقيق مورد تحقيق قرار دهد و تحت عنوان: (سلسلة مؤلفات الشهيد الثانى) منتشر سازد. كه به بيش از ده جلد خواهد رسيد. كتاب فوائد القواعد چهارمين كتاب از اين سلسله آثار است.

فوائد القواعد شرحى است بر قواعد الاحكام, نوشته علامه حلّى, متن قواعد الاحكام بالاى صفحه ها به چاپ رسيده و هر قسمتى را كه شهيد ثانى شرح داده است, با نشانه اى روشن شده و در ذيل آن, شرح شهيد آمده است. گذشته از متن فوائد القواعد, كتاب قواعد الاحكام نيز, با ا ستفاده از نسخه هاى چاپى و خطى تحقيق و تصحيح شده است.

متن فوائد القواعد براى نخستين بار است كه به چاپ مى رسد و در گذشته به صورت سنگى يا حروفى چاپ نشده است و نسخه هاى خطى آن نيز نادر است. مصحح, افزون بر تخريج اقوال و احاديث, واژه هاى غير مأنوس را شرح داده است و در پايان, فهرستهاى زير را تهيه كرده است, تا است فاده از كتاب آسان تر گردد:

آيات, روايات, اعلام وارد در متن, اعلام در تعاليق, كتب, فرق و مذاهب, اماكن, حيوانات, مصادر تحقيق, موضوعات.

مطالب كتاب در هفت بخش زير سامان يافته است:

١- گفتارى در باب ولايت مطلقه فقيه.

٢- برخى برداشتها در مورد گسست نظريه ولايت مطلقه فقيه.

٣- ولايت مطلقه فقيه در سيره نظرى و عملى امام خمينى(ره).

٤- اجتهاد و نظريه ولايت مطلقه فقيه.

٥- جايگاه مردم در نظريه ولايت مطلقه فقيه.

٦- روحانيت و نظريه ولايت مطلقه فقيه.

٧- جايگاه برخى سياستها و اصول در ارائه تدريجى نظريه ولايت مطلقه فقيه و پاسخ به پاره اى شبهه ها.

اين كتاب فقه استدلالى در موضوع قصاص است كه شرحى است بر يكى از آثار فقهى. متن اصلى بالاى صفحه ها قرار گرفته و ذيل هر فرع, مبناى فقهى آن مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است.

پرسشهاى طرح شده در اين گفت وگو, كه به پاره اى از آنها پاسخ داده شده, به شرح زير است:

١- آيا علمى به نام (فلسفه فقه) وجود دارد, يا مى تواند وجود داشته باشد؟ در صورت مثبت بودن پاسخ, چه تعريفى از آن داريد؟

٢- چند و چون ارتباط (فلسفه فقه) با (كلام اسلامى), (اخلاق اسلامى), (علم اصول فقه), (تفسير قرآن) و (علم الحديث) چيست؟

٣- نحوه و ميزان ارتباط (فلسفه فقه) با (فلسفه فعل), (فلسفه اخلاق), (فلسفه حقوق), (فلسفه سياسى) و (فلسفه اقتصاد) را چگونه مى بينيد؟

٤- آيا مطالعه و تحقيق در (فلسفه فقه) نيازمند آگاهى تفصيلى و دقيق از روحيّات اعراب جاهلى و اوضاع و احوال اقليمى, فرهنگى, اجتماعى, سياسى واقتصاديِ آنان هست يا نه؟ چرا ؟

٥- آيا (فلسفه فقه) علمى است صرفاً توصيفى يا صرفاً توصيه اى يا هم توصيف مى كند و هم توصيه؟

٦- آثار و فوايدى كه بر (فلسفه فقه) مترتب است كدامند؟ و غايت اين علم چيست؟

٧- اهمّ مسائل (فلسفه فقه) چيست؟

٨- آيا پرداختن به (فلسفه فقه) را براى همه كسانى كه در حوزه علم فقه مطالعه و تحقيق مى كنند, ضرورى مى دانيد؟

٩- آيا مى توانيد آراى فقهى اى را ذكر كنيد كه ناشى از درنگ و دقت نكردن كافى درپاره اى از مسائل فلسفه فقه باشد؟ اگر جواب مثبت است, چه آرايى؟

١٠- آيا شكوفايى و بالندگى فلسفه فقه در گرو آگاهى هر چه بيش تر از بعضى علوم ديگر است؟ اگر بلى, آن علوم كدامند؟ و آيا سه علم: تاريخ نگارى, معناشناسى و فلسفه زبان را در زمره اين علوم مى دانيد؟

اين كتاب , شرحى استدلالى است بر دو باب قضاء و شهادات از كتاب تحرير الوسيله. متن تحرير الوسيله در بالاى صفحه ها آمده و هر جا نيازمند به شرح بوده, در پاورقى, شرح لازم آمده است.

اين اثر, تقريرات درس سيد محمد حسينى روحانى در نجف اشرف در موضوع حج است.

در جلد نخست, به مقوله هاى زير پرداخته شده است:

معناى حج, شرايط وجوب حج, حج نيابى, اقسام حج و….

در جلد دوم, از مواقيت و افعال حج بحث شده است.

در اين كتاب, اصطلاحات و عنوانهاى موضوعات فقه گردآورى شده و ذيل هر كدام موردهاى زير روشن شده است:

معناى لغوى, معناى اصطلاحى (اگر در شرع يا در فقه يا نزد متشرعه معناى خاصى داشته باشد.) محل آن عنوان و موارد كاربرد آن در بابهاى مختلف فقه, حكم يا احكام مترتب بر آن, مورد اختلاف يا مورد اتفاق بودن آن نزد علماى شيعه, در مواردى اشاره به معناى آن نزد عامّه, ف روع مهمى كه بر آن مترتب است, در مواردى ذكر دليل مسأله.

در واقع اين كتاب, يك دوره فقه است; اما به ترتيب لغت.

تدريس فقه براى طلاب غير ايرانى كه زير نظر مركز جهانى علوم اسلامى درس مى خوانند, در سه مرحله برنامه ريزى شده است:

الف. آشنايى طلاب با احكام ضرورى.

ب. آشنايى با ابواب فقه به گونه كلّى.

ج. فقه استدلالى گسترده.

معرفة ابواب الفقه براى مرحله دوم تدوين شده كه خلاصه تحريرالوسيله, نوشته حضرت امام خمينى است. ويژگى اين اثر, طرح پرسشهاى مربوط به مباحث, در پايان هر بخش است.

احكام خونهاى سه گانه به خاطر گوناگونى و گستردگى, جزء مسائل دشوار فقه به شمار مى آيند و گاه به جهت مصرف بعضى داروها و ابزار مخصوص, مسائل جديدى را به وجود آورده كه بررسى فقهى آنها ضرورى است.

نظر به اهميت يائسگى, نويسنده تحقيق گسترده اى انجام داده و جهت تشخيص موضوع, از ديدگاههاى پزشكان متخصص نيز استفاده كرده است.

نويسنده پس از نقل و بررسى روايات مربوطه, به اين نتيجه مى رسد كه: قيد سنّ در روايات, ارشاد به غالب است و حيض امرى طبيعى است و تا زمانى كه ديدن خون ادامه دارد و با صفات حيض همراه است, اگر چه بالاتر از ٥٠ سال باشد, نشان از يك امر طبيعى است.

تكيه روايات بر ٥٠ سالگى, طريقيت دارد به اين كه شروع يائسگى از اين سن به بعد اتفاق مى افتد. از اين روى, در قرشى و غيرقرشى, موضوعيت ندارد; بلكه ملاك, حيض يا نااميدى از آن است و بيان سنّ از اين روست كه بيش تر در اين سن, يائسگى رخ مى دهد. مرحوم علامه شعرانى نيز روايات حدّ يأس را حمل بر ارشاد كرده است.

در ادامه, ديدگاههاى فقيهان و مذاهب چهارگانه نقل شده و نيز يائسگى تعريف شده و از نظر علمى, ارتباط يائسگى و عدّه نمايانده شده است.

كتاب در بردارنده دو بخش است:

بخش اول: تشخيص منابع ملّى

اين بخش داراى سه فصل است:

فصل اول, تعريف منابع ملى و آنچه از آن استثناء شده.

فصل دوم, چگونگى بازشناسى منابع ملى و آنچه از آن استثناء شده است. در اين فصل قاعده, و معيار و مرجع تشخيص و… مورد مطالعه قرار گرفته و همچنين به روش كاربردى و اجرايى نيز اشاره شده است.

فصل سوم, بررسى وجوه اختلاف ماده ٥٦ قانون حفاظت و بهره بردارى از جنگلها و مراتع كشور و ماده ٢ قانون حفظ و حمايت از منابع طبيعى.

بخش دوم: نحوه اعتراض.

بخش دوم داراى دو فصل است:

فصل نخست تركيب و تشكيلات هيأت ماده واحده قانون تعيين تكليف اراضى اختلافى موضوع ماده ٥٦ قانون حفاظت و بهره بردارى از جنگلها و مراتع و نيز حدود صلاحيت اين هيأت.

فصل دوم, چگونگى اعتراض به تشخيص منابع ملى, اشخاصى كه حق اعتراض دارند, مهلت چگونگى تقديم اعتراض و….

بخش نخست اين تحقيق, ويژگيهاى كلى جرم سياسى را درحقوق ايران و اسلام بررسى مى كند و بخش دوم, به مهم ترين مصداقهاى جُرم سياسى در اين دو سيستم حقوقى مى پردازد.

در بخش نخست, عنوانهاى زير مطرح شده است:

تعريف, ماهيت و ضوابط تشخيص جرم سياسى, تاريخچه جرم سياسى, مشروعيت نظام سياسى, راههاى جلوگيرى از وقوع جرم سياسى, تفاوت جرم سياسى و جرم عادى از نظر شيوه دادرسى و مجازات, نويسنده در بخش دوم, تحت عنوان (مصاديق جرم سياسى) به مقوله هاى زير مى پردازد:

جرايم عليه امنيت داخلى و خارجى, خيانت و جاسوسى, بغى, محاربه.

مطالب كتاب در چهار فصل سامان يافته است:

فصل اول, مالكيتهاى قسمتهاى مختلف ساختمان.

فصل دوم, هزينه هاى ساختمان.

فصل سوم, اداره امور ساختمان.

فصل چهارم, بازسازى ساختمان.

پاره اى از عنوانهاى كتاب:

منابع حقوق مالكين آپارتمانها, مالكيت قسمتهاى مشترك, مالكيت قسمتهاى اختصاصى, منابع تأمين هزينه هاى مشترك و موارد مصرف آنها, تعيين سهم مالكين از هزينه هاى مشترك و انواع هزينه ها, نحوه وصول هزينه هاى ساختمان, مجامع عمومى مالكين ساختمان و انواع آنها, مدير يا هيأت مديران, خزانه دار و وظايف او, لزوم بازسازى ساختمان, چگونگى اقدام به بازسازى ساختمان و….

شكل كلى تصميم مكرّر قضايى كه در موردهاى همانند, به لحاظ الزام معنوى و يا الزام قانونى مبناى حكم مرجع قضايى قرار گيرد, رويه قضايى ناميده مى شود.

در اين كتاب به موضوعات زير پرداخته شده است:

ارتباط رويه قضايى با قانون و عرف, تفاوت رويه قضايى با دكترين, ارتباط رأى دادگاه با رويه قضايى, تفسير قانون و رويه قضايى, فوايد رويه قضايى, قلمرو زمانى و مكانى رويه قضايى, انواع رويه قضايى, منابع قانونى رويه قضايى, موارد مساعد براى رويه قضايى, تطبيق رأى و حدت رويه با قانون اساسى و….

در اين كتاب, ابتدا سير مسؤوليت مدنى, از جامعه ابتدايى تا جامعه پيشرفته امروزى بررسى شده و پس از آن, به شرح قانونهايى پرداخته شده كه جامعه, بويژه جامعه ايران, براى زيان ناشى از فعاليت آزاد افراد وضع كرده است.

كتاب داراى سه فصل, با عنوانهاى زير است:

فصل اول, انواع مختلف مسؤوليت مدنى.

فصل دوم, مسائل مشترك همه انواع مسؤوليت مدنى.فصل سوم, بحث تطبيقى مسؤوليت مدنى.

كتاب (تسديد الاصول) متن درس خارج اصول آيت الله مؤمن است كه خود, آن را به نگارش در آورده است.

مباحث اصولى مطرح, به ترتيب مباحث (كفاية الاصول) است. نويسنده, گاه به مطالبى نو دست يافته است كه در كتابهاى اصولى ديگر نيافته كه آنها را يادآور شده است.

جلد اول مقالات اصولى آقا ضياء عراقى, در زمان حيات وى چاپ شده و جلد دوم آن پس از رحلت ايشان, با اشتباههاى فراوانى به چاپ رسيده است. مصححان كوشيده اند افزون بر به كاربردن يادآوريهاى علامه سيد مرتضى خلخالى, لغزشهايى را كه خود دست يافته اند نيز اصلاح كنند. كتاب, در بردارنده ٢٧ مقاله است كه پاره اى از آنها عبارتند از:

حجيت قطع عقلاً, وجوب موافقت قطعى با علم اجمالى, حجيت ظواهر, حجيت اجماع منقول, شهرت فتوايى, حجيت خبر واحد, حجيت مطلق ظن, منجّزيت علم اجمالى, قاعده نفى ضرر, حكم تعارض ادله, اجتهاد, تقليد و….

لقب, به طور معمول براى تمجيد, تحقير يا معرفى اشخاص ذكر مى شود. بسيارى از صحابه و تابعين, به لقب شناخته شده اند و گاه در منابع روايى, ذكر لقب آنان, بسنده مى شود كه لازم است معرفى آنان در كتابى گردآورى شود و جيّانى به اين مهم پرداخته است. البته او در اين ك تاب, تنها به شناسايى فقها در صحيح بخارى و صحيح مسلم بسنده كرده است.

وى به ترتيب الفبا, لقبها را ذكر و پس از آن مشخص كرده كه آن لقب مربوط به كيست و اگر به شرح حالى دست يافته, آن را نيز آورده است.

آنچه كارايى اين اثر را دو چندان كرده, پاورقيهاى سودمند محققان است كه حجم آنها كم تر از متن نيست.

فهرستهاى زير در پايان, استفاده از كتاب را آسان تر كرده است:

آيات, روايات نبوى, اعلام, زنان, القاب, انساب و موضوعات.

سماء المقال از جمله آثار ارزنده علم رجال است. نويسنده مباحث مورد نظر را در قالب چهار ركن مطرح ساخته است:

ركن اوّل, معرّفى كنندگان: در اين ركن, نويسندگان و آثار رجاليهاى برجسته اى چون ابن غضائرى, كشّى, شيخ طوسى شناسانده شده است.

ركن دوّم, معرّفى شدگان: در اين ركن, رجال مشترك و مشتبه شناسانده شده و بسيارى از ابهامهاى دانش رجال بر طرف شده است.

ركن سوم, الفاظ شناسايى رجال: الفاظى چون: اسند عنه, بتريّ, بندفر, ثبت, عين, غلام و… توضيح داده شده است.

ركن چهارم, پاره اى از قواعد مهم, بيان شده است.

محقق, افزون بر تقويم نص و ذكر منابع در پانوشت, فهرستهاى گوناگون در ٢٠٠ صفحه در پايان دوم سامان داده كه استفاده از كتاب را بسيار آسان كرده است.

(معجم الصحابه) از آثار كهن به شمار مى رود. در اثر ١٢٢٦تن از صحابه رسول خدا(ص), شناسايى شده اند. تاريخ املاى آن به سال ٣٤٧هـ.ق. باز مى گردد. ابن قانع در اين كتاب, هر كدام از صحابه را كه دست يافته, ذكر و حديثى را كه دلالت بر صحابى بودن او مى كند, آورده, با اين حال, موفق به گردآورى همه آنان نشده است اين اثر, لغزشهاى بسيار دارد.

محقق, در مقدمه اى كه بر كتاب نگاشته است به ملاكهاى صحابى بودن, راههاى اثبات صحابى بودن و عدالت صحابه پرداخته و سپس ابن قانع را معرفى كرده است.

اگر چه نويسنده, به شرح حال صحابه پرداخته, امّا مصحّح در پانوشت, خواننده را به منابع گوناگون براى شناخت آنان ارجاع مى دهد.