پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - مقدمه ناتمام' زين العابدين بن على بر 'تاريخ تونس' - صبوری ضیاء الدین

مقدمه ناتمام" زين العابدين بن على بر "تاريخ تونس"
صبوری ضیاء الدین

حدوداً ٥ سال پيش بود كه مؤسسه تحقيقات و پژوهش هاى اقتصادى و اجتماعى وابسته به وزارت تحقيقات علمى، تكنولوژى و توسعه تونس مجموعه كتاب هايى را تحت عنوان "تونس در تاريخ" منتشر كرد تا به كمك تعدادى از استادان دانشگاهى، تاريخ اين كشور را از عصر حجر تا دوران فعلى به تصوير كشيده و رويكرد تغيير و تحول را در تاريخ كنونى آن براى خوانندگان خود توجيه و تفسير نمايد.
در آن زمان، نخبگان دانشگاهى تونس بدان اميد در اين اقدام تحقيقى، كه خالى از اغراض تبليغى نيز نبود، مشاركت كردند كه بتوانند صحنه هايى از گذرگاه هاى تاريخى اين كشور و فراز و فرودهاى حساس و حياتى آن را بهانه اى براى بازگو كردن حساسيت ها و مخاطرات پيش رو در راه دستيابى به تحولات و تأمين منافع ملى قرار دهند.
از اين رو، سه جلد نخست اين مجموعه چهار جلدى از ريشه هاى تاريخ تونس تا عصر استقلال در قرن نوزدهم و تحولات تاريخى پس از آن در كوران حوادث قرن بيستم را بازتاب مى داد و جلد چهارم كه مربوط به دوره تحول و تغييرات تاريخى تونس بود، چشم اندازى از اميدوارى ها را فراروى ديدگان مردم مى گشود تا آنان را به تحقق اصلاحاتى در رويكرد و مشى حكومت و دولت در راستاى احترام به اصول و مبانى دموكراتيك در سايه ارزش هاى جهان شمول انسانى دلگرم نمايد.
اما با گذشت كمتر از ٦ سال از اين اقدام، حركت هاى مردمى اخير نشان داد كه اميدوارى ها همه به نااميدى گراييده و چشم اندازهايى كه در جلد چهارم آن مجموعه ترسيم شده بود، با وضعيت فعلى و ساختار كنونى حاكميت غير دست يافتنى مى نمايد.
به عبارت ديگر، بازخوانى تاريخى تونس (در سال ٢٠٠٦) به روايت حاكميتى در مجموعه اى كه ذكر آن رفت، هرگز نتوانست به اقناع افكار عمومى كمكى نمايد و تنها پس از ٥ سال موج نارضايتى ها نسبت به ساختار و ماهيت حكومت، نه تنها به خيابان "آزادى" و ميدان هاى اصلى تونس كه به ساير نقاط آفريقا و خاورميانه سرايت كرد و اكنون ميدان "آزادى" قاهره نيز همان رنگ و بوى اعتراضات تونسى را بر چهره شهر و مردمان خود پذيرفته و مردم يك صدا مردم سالارى و حاكميت مردمى و نفى و طرد استبداد را طلب مى كنند. البته مرز اعتراضات در مرز مصر نيز متوقف نشده و دامنه آن به اين سوى خاورميانه در حال گسترش بوده و اردن پس از تونس و مصر در كانون توجه افكار عمومى قرار گرفته است.
اكنون دكتر "زهير المظفر" چگونه مى تواند نگرانى ها و دل مشغولى هاى تازه سرباز كرده را با توجيهات ٥ سال پيش خود در جلد چهارم آن مجموعه مطابقت داده و واقعيت هاى كنونى را هضم نمايد؟
از اين حيث، نحوه توزيع مسئوليت تدوين مجموعه نيز جالب و تأمل برانگيز است كه بدانيم كار تدوين سه جلد نخست را دكتر "خليفه شاطر" بر عهده گرفته بود و محتواى آن بيشتر به پيشينه تاريخى تونس مربوط مى شد، اما مسئوليت تدوين و تأليف جلد چهارم را به تنهايى دكتر "زهير" بر دوش مى كشيد تا با تمركز بر تحولات جارى، سير خوشايند و خوشنود كننده اى از تاريخ نوين تونس را ترسيم نمايد.
با اين همه، مهم تر مقدمه اى بود كه زين العابدين بن على رئيس جمهور خلع يد شده تونس به خط خود نگاشته و در آن تأكيد كرده بود كه "تاريخ از طريق اخبار، اسرار و جنگ آورى ها مبنايى براى هويت و ستون فقرات شخصيت ملى است".
زين العابدين در اين مقدمه خود از مؤلفان و نويسندگان "به خاطر اعتلا بخشيدن به شأن كشور و مشاركت در ساختن آينده نسل هاى آتى كشور" تشكر و قدردانى كرده بود؛ اما آنگاه كه آن مقدمه را به اميدوارى‌براى نسل آينده پيوند مى داد، از اين گسست بدفرجام كه در انتظارش بود، خبر نداشت و در واقع اسرا و رموز تاريخى پيدا و پنهان را كه دكتر خليفه شاطر در سه جلد نخست بازكاويده بود، در نيافته و به كنه واقعيت هاى كنونى كشورش واقف نگشته بود.
به هر حال، جلد نخست مجموعه "تونس در تاريخ" مشتمل بر ٢٣٦ صفحه دوره هاى كهن تاريخ اين كشور از عصر حجر تا كاخ قرطاج و از تمدن افريقايى و رومى تا افريقاى مسيحى و ظهور بيزانس را در برداشت.
جلد دوم مشتمل بر ٣١٢ صفحه از دوره عربى اسلامى و دولت فاطمى و بنى حفص و عثمانى ها و ... و گذر به حركت هاى اصلاحى خيرالدين تونسى، محمد بيرم (بيرم پنجم) و ابن ابى ضياف را بازمى تاباند و بيشترين حجم اين مجموعه را به خود اختصاص مى داد.
جلد سوم نيز در ٢٠٨ صفحه كه عنوان "جنبش ملى و دولت استقلال" را براى خود برگزيده بود، از آغاز تحت الحمايگى فرانسه در سال ١٨٨١ تا زمان پايه گذارى دولت ملى در نوامبر ١٩٨٧ را شامل مى شد و نقش حركت ها و جنبش هاى سياسى مختلف را در اين برهه تحليل و كالبدشكافى مى كرد. از جمله اين حركت ها مى توان به جنبش ملى تونس (١٩٥٦-١٩٠٧)، جنبش جوانان تونس (١٩١٢-١٩٠٧)، حزب دموكراتيك قانون اساسى (١٩٣٤-١٩٢٠)، مبارزات استقلال طلبانه (١٩٥٢-١٩٣٤)، جنبش سنديكايى(١٩٥٢-١٩٢٤)، حزب مقاومت و آزادى (١٩٥٦-١٩٥٢)، و سازمان دهى مقاومت مسلحانه براى‌تحقق آرمان استقلال داخلى و نيل به غالبيت در مذاكرات فرانسه - تونس و اعلام به رسميت شناختن مسئوليت تونس در امور خارجى و امور امنيتى و دفاعى و تشكيل ارتش ملى تونس در ٢٠ مارس ١٩٥٦ اشاره كرد.
بخش ديگر اين كتاب اما پيرامون دولت ملى و چگونگى تأسيس آن و تكميل حاكميت سياسى، نظامى و اقتصادى و در واقع تأسيس جامعه جديد و نوسازى فرهنگ و نيز تحقق مشاركت قانونى (١٩٧٠-١٩٦١) و سپس افول آن و جايگزينى گشودگى شرايط اقتصادى در برابر انسداد شرايط سياسى كه به بحران هاى مختلف تا روز ٧ نوامبر ١٩٨٧ منتهى شد، به نگارش در آمده بود.
و اما واپسين مجلد اين مجموعه كه ثقل تمركز و هدف غائى ناشر را تشكيل مى داد، در ٢٠٨ صفحه مشتمل بر سه بخش بود. بخش نخست: "تحول و تأسيس اقدامات اصلاحى" به دست زين العابدين بن على‌كه تجديد حيات سياسى از طريق امضاى ميثاق ملى، تحكيم حقوق بشر ،آغاز اصلاح اقتصادى و پيشنهاد اولين برنامه رشد و توسعه(١٩٩١-١٩٨٧) و نيز برنامه چشم انداز اجتماعى جديد را به رخ خواننده مى كشيد. بخش دوم: "تغييرات اقتصادى و تحولات سياسى و اجتماعى" به سال هاى دهه ٧٠ و برنامه هايى از جمله رشد سرمايه گذارى در خارج از كشور، تأسيس صندوق همبستگى ملى، رسيدگى‌به نسل جوان و نيازهاى شغلى آنها، حمايت قانونى از اشتغال زنان و حمايت از جامعه مدنى اشاره داشت و تحولاتى را كه مقدمه ورود تونس به قرن بيست و يكم مى شد، تحليل مى كرد.
تمامى تلاش دكتر "زهير المظفر" در اين جلد معطوف آن بود كه ابعادى از تحولات مورد نظر حكومت و دولت زين العابدين بن على را كه تحت عناوين مختلف از جمله اصلاحات قانونى، پيگيرى سرنوشت دموكراتيك، حمايت از رسانه ها، تحكيم حقوق بشر در تمامى ابعاد آن، اقتصاد باز رو به جهان، حمايت از جامعه دانشگاهى، اصلاح آموزش و حمايت از فرهنگ و ورزش و نيز مشاركت با اتحاديه اروپا و توسعه همكارى هاى بين المللى و نيز مشاركت فعال تونس در سطح كشورهاى عربى - افريقايى و اروپايى - خاورميانه اى عنوان مى شد، برجسته نمايد.
اين عناوين در واقع همان زمينه هايى بود كه زين العابدين در مقدمه خود در مجموعه يادشده به افتخار از آن ياد كرده و در ذيل عبارت "اسنادى كه تعلق ما به هويت و افتخارات تاريخى مان را پايه گذارى كرده و از ميراث اجداد خود و جايگاه رفيع و ابدى تونس در فراز دوران هاى مختلف تاريخى الهام مى گيرد" به آن مباهات ورزيده بود،؛ اما اين مباهات براى او ديرى نپاييد و با گذشت ٥ سال از تدوين و انتشار مجموعه چهار جلدى "تونس در تاريخ" پنجمين جلد آن كه به تاريخ نوين و متفاوت تونس ارتباط پيدا مى كند، به دست مردم تونس و در سطورى نانوشته اما رئال و واقعى تدوين يافته و مى رود كه حوادث و تحولات ديگرى را در قالب نفى مشى و سلوك استبدادى و مطالبات آزاديخواهانه و دموكراتيك رقم زند و مقدمه ناتمام زين العابدين را با رويدادهايى زمينه مند تحليل و تكميل نمايد.