پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - نامه جامعه ؛ تهديدات وان - بیچرانلو عبدالله
نامه جامعه ؛ تهديدات وان
بیچرانلو عبدالله
در يك سال گذشته، موضوع تهديدات شبكههاى ماهوارهاى براى كشورمان به ويژه تأثيرات اين شبكهها بر مخاطبان در فضاهاى اجتماعى و سياسى، جدىتر از گذشته در محافل گوناگون علمى، سياسى، امنيتى و حتى حقوقى و قضايى مطرح شده است. اغلب اوقات، در آغاز تأسيس شبكههاى ماهوارهاى مهم، در كشور ما موج خبرى در خصوص تأسيس اين شبكهها و حتى تهديدات فرهنگى آنها به راه مىافتد اما پس از مدتى بحث خاصى از محتوا و برنامههاى اين شبكهها صورت نمىگيرد و عملاً موجهاى خبرى، نقش خدمت رسانى به اين شبكهها و بيشتر معرفى شدن آنها به مخاطبان ايرانى را دارد. در خصوص شبكه ماهوارهاى فارسى وان نيز چنين روندى طى شد و در تابستان گذشته موج خبرى گستردهاى در رسانههاى الكترونيكى و برخى مطبوعات، درباره اين شبكه راه افتاد اما پس از مدتى به فراموشى سپرده شد.
در اين نوشتار، ضمن اشاره به اصلىترين تحولات در خصوص تأسيس شبكههاى ماهوارهاى فارسى زبان در يك سال گذشته، شبكه ماهوارهاى فارسى وان (Farsi ١) كه آخرين شبكه مهم تأسيس شده براى مخاطبان فارسى زبان است و نيز برخى رويكردهاى اين شبكه، تحليل مىشوند.
ابتدا بايد اشاره شود كه در سالهاى اخير، مخالفان رويكردهاى فرهنگى و سياسى جمهورى اسلامى ايران، بيشتر به ضرورت هدايت افكار عمومى فارسى زبانان - به طور خاص ايرانيان - و تأثيرگذارى بر فضاى فرهنگى اجتماعى ايران متمركز شدهاند و براى اين منظور به تأسيس شبكههاى فارسى زبان دست زدهاند در اين راستا كشور عربستان سعودى با همكارى آمريكايىها و اماراتىها با تاسيس شبكه ام بى سى فارسى يا (Farsi MBC) و انگليسىها (با تأسيس شبكه بى بى سى فارسى) و پيش از آنها آمريكايىها (با تأسيس شبكه تلويزيونى صداى آمريكا يا VOA) جدىترين گامها را برداشتهاند. البته شبكه فارسى وان، ماجراى جديدترى است كه در اين نوشتار بيشتر به آن پرداخته خواهد شد. نكته قابل توجه اين كه مؤسسان اين شبكهها دريافتهاند كه اغلب ايرانىها به ويژه مخاطب عام ايرانى، به زبانهاى خارجى همچون انگليسى و عربى تسلط ندارند، از اين رو تلاش شده تا مسأله زبان را با زيرنويس فارسى (در ام بى سى فارسى) و يا استفاده از گويندگان، مجرىها و خبرنگاران فارسى زبان (در تلويزيون صداى آمريكا و بى بى سى) و نيز استفاده از از دوبلورهاى فارسى زبان (در فارسى وان) به نحوى حل كنند كه البته ام بى سى فارسى و فارسى وان همچنان به وضعيت مطلوبى از لحاظ زبان فارسى نرسيدهاند.
حدود يك سال از تأسيس شبكه »ام بى سى فارسى« مىگذرد، شبكهاى كه اقدام به پخش ٢٤ ساعته فيلمهاى سينمايى با زيرنويس فارسى مىكند اما نزديك به صددرصد اين فيلمها آمريكايى و به ندرت برخى نيز فرانسوى و كانادايى و... هستند. در واقع، نرمافزار و محتواى اين شبكه با محصولات هاليوودى تأمين مىشود چون خود عربستانىها محصولى جذاب و قوى براى عرضه به مخاطب فارسى زبان ندارند و اصولاً سينماى عربستان، بسيار ضعيف است.
بى بى سى فارسى نيز با بودجه ١٥ ميليون پوندى يا ٢٢ ميليون دلارى، در ٢٥ دى ماه ١٣٨٧، عمدتاً براى پوشش اخبار داراى جهت منفى عليه جمهورى اسلامى ايران و پوشش دادن مواضع نيروهاى اپوزيسيون فعاليت مىكند. بحث درباره هريك از اين شبكهها و رويكردهاى توليد و پخش برنامههايشان نيازمند مجال جداگانهاى است.
شبكه »فارسى وان«، تحت مديريت يكى از شركتهاى متعلق به روپرت مرداك، از اواسط مرداد ١٣٨٨ با آغاز پخش برنامههاى خود به زبان فارسى، وارد رقابت جدى با برنامههاى نمايشى تلويزيون كشورمان شده است. اين شبكه برخلاف ساير شبكههاى مشابه، برنامههاى نمايشى خود را كه صرفاً شامل سريال مىشود با دوبله فارسى - كه در خارج از ايران انجام شده است - پخش مىكند.
مقر شبكه فارسى ١ در هنگ كنگ قرار دارد و مؤسس آن نيز مجموعه رسانهاى استار متعلق به نيوزكورپوريشن است. به گزارش رجانيوز، شبكه فارسى وان با هدايت روپرت مرداك و همكارى يك گروه رسانهاى افغانى به نام موبى تحت مديريت خانواده محسنى فعاليت مىكند. اين گروه همكار شركت استار در توليد برنامههاى اين شبكه است. گروه موبى يك سازمان جوان و پويا دانسته مىشود كه اولين طرحهاى بزرگ رسانهاى پررونق، خصوصاً در حوزه صنعت سرگرمى را در افغانستان توسعه داده است. براساس اطلاعات موجود در پايگاه گروه موبى، اين گروه هم اكنون مالك ٢ شبكه تلوزيونى افغانستان به نامهاى طلوع (درى) و لمر (پشتو، درى، اردو و انگليسى) و نيز راديو آرمان است. همچنين در زمينه صنعت نشر و فناورى اطلاعات نيز فعاليت مىكند. اگرچه گروه موبى در دبى مستقر است اما مقر گروه استار در هنگ كنگ قرار دارد. مؤسس استار، مجموعه رسانهاى استار متعلق به نيوزكورپوريشن است كه از نيويورك مديريت مىشود. اين شركت صاحب بيش از ١٣٠ روزنامه در جهان است كه محتواى خيلى از آنها با تمركز بر ٣ موضوع مسائل جنسى، حوادث و ورزش به سمت ادبيات عامهپسندى كه معمولاً منتقدان رسانهاى آن را ادبيات مبتذل مىنامند، سوق داده شده است.
در حدود چهار ماه گذشته از فعاليت شبكه فارسى وان، ١٤ سريال از اين شبكه پخش شده يا در حال پخشاند كه عبارتند از: ١. همسر يا دردسر (كرهاى)؛ ٢. سامسون (كرهاى)؛ ٣. دارما و گرگ (آمريكايى)؛ ٤. خانه مد (آمريكايى)؛ ٥. آشنايى با مادر(آمريكايى)؛ ٦. معجزه كوچك (آمريكايى)؛ ٧. ريبا (آمريكايى)؛ ٨. پروندههاى عجيب(آمريكايى)؛ ٩. بيست و چهار(٢٤)، محصول آمريكا؛ ١٠. حصار چوبى(آمريكايى)؛ ١١. شب به شب(كرهاى)؛ ١٢. ققنوس(كرهاى)؛ ١٣. جسور و زيبا(آمريكايى)؛ ١٤. ويكتوريا(مكزيكى).
برخى از سريالها كه بيشتر درام هستند، در ساعات پربيننده در كشورمان يعنى ١٩ تا ٢٢ در روزهاى شنبه تا چهارشنبه پخش مىشوند. همهى سريالها در طول شبانه روز، حداقل دوبار و گاهى اوقات تا سه بار و در مواردى به دليل عدم رعايت كنداكتو (جدول پخش برنامهها) ٤ بار پخش مىشوند. اين سريالها يكبار هم در پايان هفته به صورت پيوسته و در طول نصف روز تكرار مىشوند. گروه ديگرى از سريالها كه سريالهاى كمدى و اكشن آمريكايى هستند درشبهاى پايانى هفته پخش مىشوند. از آنجا كه پرداختن به محتواى همه اين سريالها ممكن نيست، فقط به مضامين اصلى مهمترين سريالهاى درام اين شبكه يعنى »ويكتوريا«، »آشنايى با مادر«، »خانه مد«، »جسور و زيبا« اشاره و در ادامه نگاهى گذرا به سريالهاى كرهاى شبكه انداخته مىشود؛ ترغيب به داشتن روابط متهورانه عاشقانه، متقاعد كردن زنان به رسيدگى بيشتر به تن و ظاهر خود براى جلب توجه مردان، برجسته كردن جذابيت، لذت بيشتر بردن از جنس مخالف، زير سؤال بردن ازدواج و ايجاد ترديد درباره اهميت و ارزش آن، تئورىپردازى، طرح سؤال و ايجاد شبهه و ترديد مكرر درباره ديدگاههاى افرادى كه به بىبندوبارى روى نياوردهاند يا به زندگى مشترك خود پايبندند و در مقابل ارائه ديدگاهها و پاسخ به سؤالهاى شبههافكنانه براى اقناع مخاطب در خصوص اين كه زمانه تغيير كرده است و افراد نبايد پايبند به زندگىهاى سنتى باشند، از برجستهترين مضامين سريالهاى ياد شده بوده است. روابط متهورانه دختران و پسران جوان، نمايش مكرر مشروبخوارى و مزخرفگويىهاى هنگام مستى، بيان راههاى دوست شدن با جنس مخالف و نيز ظرافتها و مشكلات و مسائل مربوط به دوستى با جنس مخالف، نمايش روابط خارج از چارچوبهاى اخلاقى، ابراز علاقههاى شهوانى و اغوا كننده، عدم وفادارى زنان و مردان متاهل به همسران خود كه بعضاً با نيت انتقام از همسر به علت عدم وفادارى او صورت مىگيرد، ديالوگهاى جنسى و توصيه به خيانت و عدم وفادارى، روابط نامتوازن بين افراد داراى اختلاف سنى بسيار زياد مثلاً جوان ١٨ ساله با زنان ٤٧ ساله (در سريال ويكتوريا) و ساختارشكنىهايى در روابط دو جنس است كه در آن صرفاً تلذذ اهميت ويژه دارد، از ديگر نكات برجسته در برخى سريالهاى پخش شده از اين شبكه است. در بسيارى از اين سريالها به ندرت پيامى فرهنگى و اخلاقى وجود دارد.
نكتهاى كه بايد در خصوص سريالهاى شبكه فارسى وان، مورد توجه قرار گيرد گزينشى بودن آنهاست كه از مضامين اشاره شده مىتوان رويكرد اين شبكه را در قبال فارسى زبانان و به طور خاص ايرانيان دريافت. براى مثال، سريال ويكتوريا كه تقريباً از آغاز تأسيس فارسى وان از شنبه تا چهارشنبه و در يكى از پربينندهترين ساعات شب در ايران پخش مىشود، و آنونسهاى مكرر و نسبتاً قوىاى از آن پخش مىشود، با اين كه حدود ٢٢ سال پيش ساخته شده است اما به علت اين كه با برخى مسائل اجتماعى كنونى در كشور ما همچون روابط دختران و پسران نوجوان و نيز گرفتارىهاى مردان يا زنان شاغل، تناسب دارد، براى پخش از اين شبكه انتخاب شده است. در واقع، به علت اين كه كشور ما در برخى ابعاد فناورى و مدرنيته در مرحلهاى عقبتر از دنياى غرب حركت مىكند و نيز به جهت اين كه عوامل فرهنگى و اجتماعى ديگرى همچون مذهب در كشور ما جايگاهى ويژه دارند، تأثير فناورى، نمودى متفاوت و گاه متأخر با نمود آن در جوامع صنعتى دارد. از اين رو شاهديم كه برخى مشكلات و مسائلى كه در خصوص تأثيرات مدرنيته در جوامع صنعتىتر مانند آمريكا و در همسايگى آن - مكزيك - شاهديم با تأخيرى طولانى در جامعه ما نيز نمود پيدا كرده است. از اين رو، برخى از مخاطبان سريال ويكتوريا تصور كردهاند كه اين سريال، سريالى تازه ساخت است در حالى كه بيش از دو دهه از ساخت آن نمىگذرد.
سريالهاى شرقى
به نظر مىرسد كه متصديان شبكه فارسى ١ ذائقه كنونى مخاطبان ايرانى در خصوص علاقهمندى به درامهاى كرهاى، آگاه بودهاند و به همين جهت در آغاز فعاليت اين شبكه، دو سريال كرهاى به نام »همسر يا دردسر« و »سامسون« با مضامين درام را در كنداكتور خود گنجاندند و حتى پس از پايان پخش آنها، نمايش اين سريالها را تكرار كردند. اين سريالها تحت تأثير جو فيلمهاى كرهاى در ايران و به دلايل مختلف ديگرى كه از ويژگىهاى خود اين دو سريال است، بيشترين مخاطبان شبكه را - مخصوصاً سريال سامسون - به خود جلب كردهاند و از ميان اظهارنظرهاى بينندگان اين شبكه در اينترنت مشخص بود كه هر دو سريال در كنار سريال ويكتوريا، مخاطبان زيادى داشتند و در اين ميان، سريال سامسون بيشترين جذابيت را براى مخاطبان داشته است.
در واقع، سريالهاى كرهاى نقش دام را براى مخاطبان دارند تا آنها را با اين شبكه آشنا و براى ديدن اين شبكه ترغيب كنند. اين سريالها، از فضايى بسيار كليشهاى در سريالهاى كرهاى تبعيت مىكنند كه در آن، دائم تعليقى در يك ارتباط عاطفى مثلثى ايجاد شده است. در سريالهاى »امپراطور دريا«، »تاجر پوسان« و »افسانه جومونگ« كه همگى از شبكه سوم سيما پخش شدهاند، مثلث عشقى مشابهى وجود داشت كه در واقع پاسكارىهاى جارى در اين مثلثها يكى از علل اصلى كشش بينندگان به اين سريالها بوده است. در تمام سريالهاى كرهاى پخش شده و در حال پخش (»شب به شب« و »ققنوس«) از فارسى وان، نيز اين فضاى تعليق به چشم مىخورد.
اگر چه مضامين سريالهاى كرهاى تا حد زيادى متفاوت از فضاى سريالهاى آمريكايى بوده، با اين حال در اين سريالها نيز برخى روابط و رفتارهاى رايج در فرهنگ غرب - كه اكنون به فضاى كشورهاى شرقى رسوخ كرده - به چشم مىخورد. در واقع، در بخش مهمى از اين سريالها، فضاى قرار گذاشتن (Dating) كره جنوبى به چشم مىخورد كه به تدريج تحت تأثير نفوذ فرهنگ آمريكايى، قرار گرفته است و بسيارى از ويژگىها چنين روابطى را دارد اما با اين حال به وقاحت فضاى سريالهاى آمريكايى نيست.
دوبله ضعيف
نكتهاى كه در خصوص شبكه فارسى وان در مقايسه با همه همتايانش مهم است، دوبله شدن سريالها است كه از طرفى باعث قوت اين شبكه و جذب مخاطبان شده، اما از طرفى ضعف دوبلهها باعث نقطه ضعفى در اين شبكه شده است كه به نظر مىرسد به تدريج با كسب تجربه در اين شبكه، اين نقطه ضعف تا حد زيادى برطرف شود. نكته قابل توجه در دوبله شدن سريالها به زبان فارسى اين است كه متأسفانه بسيار از كلمات ركيك يا ناپسند يا تابوى فرهنگى با دوبله، به تدريج قبح خود را از دست داده و مباح مىشوند. براى مثال؛ دوست دختر - دوست پسر - مشروب يا مشروبخوردن و همه واژههاى مربوط به مشروب خوردن مانند عادتهاى مشروبخورى - مست شدن يا مست بودن و بسيارى از واژگان ديگر.
در حال حاضر، دوبله اغلب سريالهاى غيرشرقى و حتى برخى شخصيتهاى سريالهاى شرقى بسيار ضعيف است و همين موضوع تا حدودى از جذابيت آنها مىكاهد چرا كه انتظارات مخاطبان ايران در اين زمينه بسيار بالاست. مسئله ضعف دوبله به قدرى بارز است كه همه مخاطبان اين سريالها در گفتوگوهاى اينترنتى خود، از آن به عنوان مهمترين ضعف سريالهاى فارسى وان ياد كردهاند. در واقع، گاه صداى دوبلرها با بازيگرها سينك (هماهنگ) نيست؛ باصطلاح خود دوبلرها »ليپسينگ، سينك نيست.« علاوه بر اين، چون گروه دوبلهكننده همه سريالها يكسان است، باعث نامتناسب شدن صداها شده است، گاهى اوقات يك صداى جوان بر روى فردى پير قرار گرفته است، يا گاهى اوقات يك گوينده به جاى چند شخصيت يك سريال صحبت مىكند، ضمن اين كه يكنواختى مفرط صداى دوبلورها گاهى اوقات بسيار شبيه روخوانى يك متن با صداى بلند است. اين فاجعه دوبله وقتى جدىتر مىشود كه بدانيم برخى از دوبلورهاى اين شبكه افغانىهاى مقيم ايران بودهاند كه تنها با لهجه ايرانى آشنا هستند و از سوى گروه افغانى موبى به كار گرفته شدهاند. به هر حال، از داخل سازمان صدا و سيما خبر رسيده است كه اين شبكه براى دوبلورهاى اين سازمان دعوتنامه فرستاده و بعيد نيست كه در آينده شاهد قرار گرفتن برخى صداهاى آشنا بر روى سريالهاى شبكه فارسى ١ باشيم.
كنترل از راه دور
شبكه فارسى وان، علاوه بر سريالها حدود ١٠ ساعت در شبانهروز برنامهاى با عنوان Remote Control (كنترل از راه دور) پخش مىكند كه در واقع تاكنون حاوى چند نماآهنگ راك بوده است و پيوسته همين نماآهنگها تكرار مىشوند. نكته جالب توجه آن كه در اين نماآهنگها هيچ گاه موسيقى ايرانى پخش نشده است و در فضاى آنها اغلب، خشونت و آنارشيسم موج مىزند. خوانندگان اين نماآهنگها نيز اغلب نوجوان هستند. مىتوان گفت نام اين قسمت از برنامههاى فارسى وان، همان هدف اصلى فارسى وان يعنى كنترل از راه دور رفتارهاى مخاطبان فارسى زبان است.
ولهها و آنونسها (اعلام برنامهها)
ولههاى اين شبكه با دقت ساخته شدهاند، به لحاظ گرافيك بسيار قوى و با رنگهايى شاد و همراه با موسيقى داراى ريتم ايرانى هستند. نكته جالب توجه در وله اصلى اين شبكه، روند تغيير تصوير از فضاى سنتى به فضاى مدرن است و به نظر مىرسد كه اين موضوع نيز به صورت هدفمند در آن رعايت شده است. آرايش كردن زنى كه روسرى بر سر دارد، بيرون آمدن موى دختر نوجوان و سپس تغيير تصاوير با تصاويرى از سريالهاى شبكه كه در آن زنان و مردان همديگر را در آغوش مىگيرند، روندى است كه به نوعى تداعىكننده رويكردها و انگيزههاى فرهنگى شبه فارسى ١ است. علاوه بر اين، گاهى اوقات ولههاى بسيار كوتاهى با يادآورى عناوينى مانند »چهارشنبه سورى«، »لواشك« از شيوههايى بسيار دقيق و مبتنى بر اصول روانشناسى، به شكلى نام فارس ١ را در كنار عناصرى قرار مىدهد كه مورد علاقه و توجه مخاطب ايرانى است. در نتيجه به تدريج نوعى شرطىسازى مثبت در كنار فارسى ١ صورت مىگيرد. آنونسها (اعلام برنامهها) على رغم اين كه با دقت و جذاب ساخته شدهاند، تصاوير جذابى را براى آنها انتخاب كردهاند و موسيقى آنونسها نيز با فضا و تصاوير متناسب است، اما تكرار بيش از حد اين آنونسها به ويژه در ميانه پخش سريال، باعث دلزدگى بينندگان مىشود.
اذان شيعى
در ماه مبارك رمضان، هنگام اذان مغرب، اذان شيعى با تصاويرى داراى گرافيك و رنگ و لعاب جذاب از شبكه فارسى ١ پخش شد. اين نكته را مىتوان يكى ديگر از نشانههاى آگاهى جامعهشناختى و زيركى متوليان اين شبكه دانست كه براى جذب حداكثر مخاطب، خود را به فضاى فرهنگى و روحى آنان نزديك كردند.
نتيجهگيرى
با قطعى بودن اين كه در آينده نيز سريالهايى مشابه سريالهاى كنونى از شبكه فارسى ١ پخش خواهند شد و روند كنونى ادامه خواهد يافت، بايد درباره اين شبكه، احساس خطر جدىتر شود. از آنجا كه عنوان شبكه فارسى ١ (وان) است، بايد منتظر فارسى٢ و فارسىهاى ديگر نيز بود.
بايد هشدار داد پس از نتيجه اثربخش نگرفتن از حمله نظامى، تحريم اقتصادى، ايجاد چالشها و بحرانهاى سياسى، اكنون مرحله بسيار پيچيدهتر و نرمترى از تهاجم عليه انقلاب اسلامى ايران در مقايسه با گذشته شروع شده كه خانواده ايرانى را با همه ويژگىهاى مختص خود هدف قرار داده و از هم پاشيده شدن خانواده ايرانى را به عنوان لازمه متلاشى شدن جامعه يكپارچه و متحد ايرانى، در نظر گرفته است. اين مرحله از تهاجم را مىتوان مرحله »ايجاد بحرانهاى اجتماعى« ناميد كه از طريق فضاى مجازى نيز به شدت دنبال مىشود و يكى از كاركردهاى شبكههاى اجتماعى مجازى را مىتوان در اين راستا ارزيابى كرد. بنابراين بايد در اسرع زمان به فكر چاره بود و در كنار اقدامات زيربنايى مانند فراهم كردن شرايط ازدواج جوانان و حل مشكلاتى مانند بيكارى و مسكن، از راهكارهاى فرهنگى مانند تأسيس شبكههاى ويژه پخش فيلم، آموزشهاى رسانهاى (سود رسانهاى) براى خانوادهها در خصوص برنامههاى ماهوارهاى در مدارس و نيز رسانهها، آموزش و تربيت نخبگان فرهنگى جبهه انقلاب اسلامى و توليد محصولات فرهنگى فاخر نيز نبايد غافل ماند.