پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - حماس و حماسهاى ديگر - شیرودی مرتضی
حماس و حماسهاى ديگر
شیرودی مرتضی
مقدمه:نگاهى بر گذشته حماس
در سال ١٩٨٧،شيخاحمد ياسين گروه حماس(جنبش مقاومت اسلامى فلسطين) را براى مبارزه با اشغالگرى اسرائيل بنيان نهاد.حماس در آغاز،تنها چند عضو بيشتر نداشت كه تعدادى از آنها در زندانهاى اسرائيل بودند.در پايان سال ١٩٨٨،اسرائيل حدود ٢١ تن از رهبران و كاردهاى حماس از جمله دكتر عبدالعزيزالرنتيسى و ابراهيماليازورى و صلاح الشحاده را بازداشت كرد كه سه تن از آنها جزء بنيانگذاران اين جنبش بودند.جنبش حماس هنوز اين ضربه را پشت سر نگذاشته بود كه در نيمه دوم سال ١٩٨٩،دومين ضربه بر او وارد شد و ٢٦٠ تن از بهترين كادرها و رهبران اين جنبش و در راس آنها شيخ احمد ياسين بازداشت شدند. شيخ ياسين به حبس ابد محكوم شد.اين ضربه براى حماس كه هنوز پايگاه تودهاى گستردهاى نداشت،ضربه سنگينى محسوب مىشد.
ازاينرو مسئول دفتر سياسى جنبش (موسى ابومرزوق) كه تا آن زمان چندان شناخته شده نبود، مجبور شد به غزه برود و پيكره سازمانى جنبش را در آنجا بازسازى كند،درهمانجا بود كه شاخه نظامى اين جنبش تحت عنوان گردانهاى شهيد عزالدين قسام متولد شد.از اين مرحله به بعد،رويارويى جنبش حماس با نيروهاى اسرائيلى، رنگ خشونت بيشترى به خود گرفت و برخلاف رويكردهاى سازمان آزاديبخش، از سنگ به كارد و سرانجام به گلوله و بمب و انفجارها نزديك شد.سال ١٩٩٠ رويارويى همه جانبه اين گروه با اشغالگران آغاز شد و ناگهان هزار و ٣٠٠ تن از كادرها و رهبران اين جنبش در كرانه باخترى و غزه دستگير شدند. رفتهرفته جنش حماس با شهدا و بازداشت شدگانش توانست پايگاه مردمى گستردهاى پيدا كند،و از مساجد، دانشگاهها و مدارس، جوانان تازه نفس به اين گروه ملحق شدند، كه در رهبران جديدى را براى آينده حماس تشكيل داده و توانستند اين جنبش را به پيش برند.
پيمان اسلو علىرغم اينكه تعداد بازداشتشدگان حماس را كاهش داد،ولى شرايط سختترى را براى حماس پديد آورد،زيرا،اقدامات نظامى حماس به دليل احتمال رويارويى با دولت فلسطين و تلاس حماس براى حفظ انسجام درونى،كاهش پيدا كرد،در عوض،در اين مرحله،هوادارى از جنبش حماس همچنان رو به گسترش نهاد،علت اين موضوع،از يك طرف به ادغام جنبش فتح در دولت فلسطين و كنار نهادن مبارزه مسلحانه از سوى فتح،نيز فساد حاكم بر سيستم دولت فلسطين،و از طرف ديگر به عقلانيت حماس مرتبط بود كه با وجود دستگيرى تعدادى از فعالان نظامىاش توسط دولت فلسطين،حماس به روند رويارويى با دولت فلسطين كشيده نشد،البته بعضى از اعضا و هواداران حماس به زندانهاى دولت فلسطين افتادند؛ از جمله عبدالعزيز الرنتيسى و محمود الزهار و ابراهيم المقادمه و غيره.
بزرگترين فرصتى كه چنگ جنبش حماس افتاد در خلال انتفاضه اقصى روى داد،كه اغلب فلسطينىها در باره مقاومت و مبارزه مسلحانه تا عمليات شهادتطلبانه عليه رژيم صهيونيستى به يك اجماع دست يافتند،و از اين جهت،حماس كه خواهان و مدافع عمليات نظامى عليه اشغالگران بود،پايگاه مستحكمى در جامعه فلسطين به دست آورد.در اين دوره،اسرائيلىها از هيچ راهكارى براى تعقيب يا ترور يا بازداشت اعضاى حماس و حتى تخريب خانههاى آنها فروگذار نكردند،اما با اين همه،بر توان،سرسختى و حضور سياسى حماس افزوده شد،و البته حضور رهبرانى چون شيخ احمد ياسين و عبدالعزيز الرنتيسى نقش مهمى در پيشرفت حماس ايفا كرد،و بدون ترديد الرنتيسى همانند شيخ احمد ياسين،از جايگاه ويژهاى در اين ميان برخوردار بود.او زبانى تند داشت و با تمام توان و بدون هيچگونه ملاحظهكارى از مقاومت دفاع مىكرد،لذا رنتيسى در بين فلسطينىها و حتى كشورهاى عربى و اسلامى محبوبيت زيادى كسب كرد تا آنجا كه مجله آمريكايى تايم در سال ٢٠٠٢ او را به عنوان يكى از پنج شخصيت اثرگذار بر مسائل خاورميانه انتخاب كرد.
پس از آنكه كرانه باخترى تعدادى از رهبران خود را در پى ترور يا بازداشتها از دست داد، غزه جايگاهى متفاوت يافت،و بخش اعظم برخوردهاى نظامى در كرانه باخترى تمركز داشت.اين تفاوت به ضعف دستگاه نظامى فلسطينىها در غزه مربوط نمىشود،بلكه به ديوار امنيتى پيرامون غزه يا كمى تعداد اهدافى كه بتوان آنها را مورد حمله قرار داد،و نيز،به شهركهايى كه بتوان آنها را مورد حمله قرار داد و نيز به شهرك هايى يهودى كه به دليل موانع نظامى دور از دسترس بودند، مربوط مىشد. با اين وجود،گروههايى چون حماس و ديگران توانستند بارها دست به انجام عمليات نظامى برجستهاى بزنند كه تا مدتها در ذهن فلسطينىها باقى ماند. از آن پس بود كه زنجيرهاى از ترورها شروع از سوى اسرائيل شد تا به شيخ احمد ياسين و عبدالعزيز الرنتيسى رسيد،به گونهاى كه آينده حماس را در معرض خطر قرار داد،ولى حماس همچنان به راه خود ادامه داد،چون بازداشت يا ترور نمىتواند به جنبشهايى كه ريشه فكرى و اجتماعى نيرومندى دارند،آسيب برساند،به علاوه،با توجه به پايگاه جنبش حماس در بين جوانان كه غالبا رهبران جديدى را به ميدان مىآورد،به ويژه جوانانى كه در دوران مقاومت و چالشهاى رودررو تربيت شدهاند نه در ناز و نعمت.بايد به يك عامل مهم ديگر هم در اين باره اشاره كرد و آن حضور بخش گستردهاى از رهبران ناشناخته يا در سايه است.
عامل ديگرى كه وحدت و يكپارچگى و ادامه مبارزه حماس را تامين مىكند، حضور اين جنبش در خارج از فلسطين است. پس از ترور شيخ احمد ياسين و جانشين وى عبدالعزيز الرنتيسى، رويارويى حماس و اسرائيل رنگ ديگرى به خود گرفت و اين گروه در حالى كه توسط شوراى رهبرى هدايت مىشد و رهبر واحدى نداشت، به مبارزه خود عليه دشمن ديرينهاش ادامه داد.حماس در تمام طول عمر خود، همواره به رويارويى با اسرائيل پرداخته است. برخلاف جنبش فتح .حماس تاكنون هيچگونه انعطافپذيرى در مقابل اسرائيل از خود نشان نداده،در حالى كه محمود عباس، رئيس حكومت خودگردان فلسطين،سخن از مذاكره و تلاش براى پيدا كردن راهحلى براى صلح با اسرائيل مىگويد، حماس همواره با اين موضعگيرىها مخالفت كرده و از گلوله و مبارزه نظامى سخن مىگويد و دست به عمليات نظامى مىزند.بدينترتيب، آتشبسى كه محمود عباس پس از ماهها مذاكره با اسرائيل در مورد آن به توافق رسيده بود، چندين مرتبه با شليك گلولههاى خمپاره حماس شكسته شد.اساسىترين تفاوت حماس و فتح در واقع موضعگيرى اين دو گروه در قبال موجوديت اسرائيل است. حماس همواره بر اين موضوع تاكيد داشته است كه موجوديت اسرائيل را به رسميت نمىشناسد و بر همين اساس،حاضر به مصالحه با آن نيست.اين در حالى است كه اسرائيل نيز موضعگيرى مشابهى در قبال اين گروه داشته و اين گروه را به عنوان گروهى تروريستى و غيرقابل مذاكره و معامله معروفى كرده است.
چرايى رويكرد پارلمانى حماس
علىرغم اينكه حماس يك گروه سازشناپذير جلوه كرده،چرا هماين به فهاليتهاى پارلمانى روى آورده؟آيا رويكرد جديد به معناى پايان مبارزه مسلحانه حماس عليه اشغالگران است؟براى ارائه پاسخى در اين باره،نخست بايد مقدمهاى را ذكر كرد.
در حالى كه سير تحولات سرزمينهاى اشغالى فلسطين بيانگر استمرار جنايات رژيم صهيونيستى و مبارزات مقاومت براى پايان دادن به اشغالگرى مىباشد، گروههاى حاضر در صحنه تحولات فلسطين خود را براى برگزارى انتخابات پارلمانى آماده كردند.اهميت اين موضوع سبب گرديد تا ديدگاههاى متفاوتى در مورد چرايى رويكرد حماس به انتخابات،چگونگى برگزارى انتخابات و تاثير آن بر تحولات سرزمينهاى اشغالى ايجاد گردد؛ چرا كه:
ابومازن كه پس از مرگ ياسر عرفات، رياست تشكيلات خودگردان را برعهده گرفته، همواره تلاش نموده تا جايگاه و برترى فتح را در ميان مردم و ساختار سياسى حفظ نمايد. با اين وجود،رويكرد صرفا سياسى وى سبب گرديده تا:
اولا انشعاب ميان گروههاى سنتگرا و نسل جديد فتح،ايجاد و وى نتواند چنانكه بايد، هماهنگى گذشته، وحدت و انسجام فتح را حفظ كند، چنانكه فتح اعلام كرد با دو ليست متفاوت و مستقل شامل فتح به رهبرى ابومازن و المستقبل به رهبرى مروان برغوئى در انتخابات شركت خواهد كرد.
ثانيا،عملكرد مثبت ساير گروههاى جهادى در استمرار مقاومت، تا حدودى چهره مردمى فتح را كاهش داده است. نتايج انتخابات شهردارىها خود بيانگر اين تحولات بود،و حماس در انتخابات شهردارىها،اكثريت قاطع را به دست آورد.
ثالثا،ابومازن از سوى بازيگران فرامنطقهاى، مجامع بينالمللى و رژيم صهيونيستى براى مهار انتفاضه و خلع سلاح مقاومت تحت فشار قرار دارد. براين اساس،وى هرچند حضور گروههاى جهادى به ويژه حماس را در انتخابات عامل تزلزل جايگاه فتح مىداند با اين حال با برگزارى اين انتخابات اميدوار است پارلمان جديد فلسطين با مشاركت اكثريت گروهها تشكيل شود و آن را به عنوان كاركرد مثبت خود ثبت نمايد و هم با حضور اعضاى مقاومت در پارلمان تا حدودى خطمشى نظامى آنها را به سياسى برگرداند.
رابعا،ابومازن همچنين تشكيل پارلمان را گامى ديگر براى برخوردار شدن از كمكهاى اقتصادى و سياسى محافل خارجى براى سازماندهى تشكيلات ادارى و اجرايى دولت خودگردان تلقى مىكند.
اين مسأله در باره حماس فرق مىكند،به بيان ديگر،هرچند برخى از ناظران سياسى حضور حماس در انتخابات را به معنى گرايش آنها به سازوكارهاى سياسى و كاهش مقاومت مسلحانه مىدانند،اما عملكرد و مواضع حماس بيانگر اين امر است كه آنها سعى دارند تا با حضور در پارلمان:
- به نوعى مشروعيت سياسى دست يابند و نيز،از ليست گروههاى تروريستى خارج و به عنوان يك گروه سياسى مشروع و رسمى معرفى شوند.
- اميدوارند با ايجاد اپوزيسيون قوى در پارلمان، ضمن استمرار اهداف مقاومت كه با حفظ سلاح مقاومت صورت مىگيرد، بر عملكرد تشكيلات خودگردان در روند مذاكرات با رژيم صهيونيستى و ساير بازيگران خارجى نظارت نمايند.
- خواستههاى ملت فلسطين را در چارچوب قانونگذارى و نظارت بر دستگاههاى اجرايى، محقق سازند.
با نگاهى به اهداف غرب و رژيم صهيونيستى كه در قبل و بعد انتخابات پارلمانى اعلام كردند،مىتوان به درستى راهى را كه حماس انتخاب كرده پى برد.اين اهداف عبارتند از:
١ - با اعمال فشار بر گروههاى مقاومت و مشروط كردن حضور آنها در انتخابات به خلع سلاح، موجب تغيير جهتگيرى آنها از بعد نظامى به بعد سياسى را فراهم آورد.
٢ - با ايجاد تشكلهاى سياسى در فلسطين،راه را براى اجراى طرح نقشه راه هموار نمايد.
٣ - به ايجاد اختلاف ميان گروههاى مقاومت بپردازد يعنى با دامن زدن اختلاف بين دو نگرش مقابله سياسى و نظامى با رژيم صهيونيستى،موجبات انشعاب و تضعيف آنها پديد آورد.
٤ - خارج كردن تدريجى گروههاى جهادى از صحنه مبارزاتى به واسطه حضور حماس در پارلمان يعنى حضور حماس در پارلمان،مىتواند منجر به تنهايى جهاد اسلامى و در نهايت وادار شدن آن به ترك سلاح و روى آوردن به روند سياسى گردد.
٥ - معطوف شدن مقاومت و تشكيلات خودگردان به برگزارى انتخابات و صفبندىهاى سياسى، كمتوجهى به فعاليتهاى رژيم صهيونيستى در كرانه باخترى، جولان و بيتالمقدس،و كسب امتيازات به بهانه عدم دخالت رژيم صهيونيستى در نحوه برگزارى انتخابات و...
با تمام اين تفاسير،اين حقيقت را نمىتوان ناديده گرفت كه محافل غربى و صهيونيستى با ديده ترديد به اين انتخابات مىنگريستهاند؛ چرا كه اولا حضور حماس در پارلمان به معنى لغو تحريمهاى غرب عليه مقاومت و به نوعى مشروعيت يافتن و مشروعيت دادن به آن است،اما اگر حماس سلاح را حفظ نمايد،مشكلات بسيارى را براى اهداف غرب و رژيم صهيونيستى ايجاد مىكند.
به علاوه،پيروزى حماس به معناى كاهش حوزه فعاليت ابومازن مىباشد كه تا امروز در راه تحقق نقشه راه،گام برداشته ولى حضور حماس در پارلمان مىتواند در اين روند اخلال ايجاد كند.و افزون بر آن،نگرانى ديگر غرب ايجاد موج سوم انتفاضه در پارلمان فلسطين است كه مسلما به دليل نقش و جايگاه پارلمان، كنترل اين امر بسيار دشوار خواهد بود.برايناساس،از هماكنون غرب براى پيشگيرى از چنين رخدادهايى فعاليت خود را آغاز نموده،چنانكه اتحاديه اروپا و كنگره آمريكا با صدور قطعنامههايى عملا اعلام نمودهاند كه در صورت حضور حماس در انتخابات و پيروزى آن،كمكهاى خود به تشكيلات خودگران را قطع خواهند كرد.
پيروزى حماس در انتخابات،تأكيد حماس بر مواضع گذشتهاش در مقابل رژيم صهيونيستى،و مواضع ضد حماس غرب نشان مىدهد،اهداف غرب كه قبل از اين به آن اشاره كرديم،تحقق نيافته و دلايل حماس براى گام نهادن در عرصه فعاليتهاى سياسى،به هيچوجه به معناى بر زمين گذاشتن سلاح نيست،بلكه گشودن عرصه ديگر براى مبازه عليه اشغالگران است.
علل و دلايل پيروزى حماس
پيروزى غيرمنتظره جنبش حماس در انتخابات پارلمانى فلسطين و غلبه بر رقيب قدرتمند خود يعنى جنبش فتح، پرسشهاى زيادى را در محافل مختلف در باره علل پيروزى حماس برانگيخته است.در واكاوى دلايل اين پيروزى مىتوان حداقل به دو عامل مهم اشاره كرد:
١ - سابقه مبارزاتى و چهره روشن حماس و شخصيتهاى آن:حماس با رويكرد اسلامگرايى وارد معركه مبارزه فلسطينى ضد صهيونيستى شد كه اين مسأله ريشه در انديشههاى اخوان المسلمين داشت،و اين در حالى بود كه جنبش بيدارى اسلامى با توجه به تحولات منطقهاى،خصوصا انقلاب اسلامى ايران نضج يافته و در برابر خطمشىهاى لائيك اعم از چپگرا و ملىگرا، قامت برافراشته بود.رژيم صهيونيستى كه گويى از بالندگى اين حركت توفنده اسلامى غافل بود، در مقطعى حماس را به عنوان آلترناتيوى در برابر ساف مىشمرد، لذا معترض آن نشد و حماس موفق شد در چنين فضايى به تحكيم پايههاى مدنى و حتى نظامى خود بپردازد.نتيجه اينكه حماس با تشكيل گردانهاى عزالدين قسام در سال ١٣٧٠ حملات نظامى خود را عليه اشغالگران صهيونيستى وارد مرحله تازهاى كرد و به لحاظ كمى و كيفى ضربات سختى بر پيكره امنيتى رژيم صهيونيستى وارد ساخت. اهتمام حماس بيش از هر چيز معطوف مبارزه عليه اشغالگران بود و علىرغم مخالفت با ساف و عدم شناسايى تشكيلات خودگردان،تلاش كرد وارد چالش جدى با حاكميت فلسطين نشود. اين رويكرد كه برخاسته از بلوغ سياسى رهبران حماس بود در مقطع انتفاضه مسجدالاقصى به همگرايى فتح (بويژه نسل جديد اين جنبش) با حماس انجاميد.از سوى ديگر،حماس در كار نظامى از فعاليت سياسى غافل نبود و با آنكه در ماده ١٣ مرامنامه حماس (كه در سال ١٣٦٧ تدوين شد) آمده است: جنبش حماس، جهاد را تنها راه آزادى فلسطين مىداند.با اين حال سران حماس راهحل سياسى را به عنوان مكمل عمل جهادى و نه بديل آن، مطرح ساختند.ورود به عرصه انتخابات شهردارىها و متعاقب آن انتخابات مجلس قانونگذارى ناشى از اين رويكرد بود.به همين دليل،رهبران اين جنبش اعلام كردند پيمان اسلو مرده است و در شرايط نوين با ورود در عرصه سياسى مىخواهند طرحى نو دراندازند.در واقع حماس خود را ملزم به پاسخگويى به مطالبات مشروع فلسطينيان مىداند كه سالها دچار محروميت در ابعاد مختلف مادى و معنوى شدهاند.از اين رو فلسطينيان به دنبال گزينه جديدى بودند تا آنان را از وضعيت موجود رهايى بخشد. در چنين شرايطى،حماس با پشتوانهاى از مبارزه و مقاومت و محبوبيت در اقشار محروم فلسطينى وارد معركه انتخابات شد،و با شعار اصلاحات اجتماعى و اقتصادى، آراى اكثريت فلسطينيان را به خود جلب كرد.البته حماس تصور نمىكرد به حدود ٦٠ درصد كرسىهاى مجلس دست يابد و برنامه انتخاباتى اين جنبش حاكى از اصلاحات مدنى در سقف حداكثر ٤٠ درصد كرسىها بود، از اينرو مقوله دولت مقاومت با رويكرد اصلاحات داخلى و رسيدگى به اوضاع فلسطينيان مطرح شده است.
٢ - ناكارآمدى و فساد مالى جنبش فتح و دولت خودگردان:برخى تحليلگران به ويژه تحليلگران صهيونيستى معتقدند، رأى مردم فلسطين به حماس، اعتراضى است به فساد موجود، نه تأييد راهبردهاى مبارزاتى حماس و بدين ترتيب صبغه حماسى و نقش تاريخى جنبش حماس را ناديده مىگيرند.البته ناكارآمدى جنبش فتح و دولت خودگردان را نمىتوان در اين باره،نفى كرد،ولى ميزان ناكارآمدى و فساد جنبش فتح و دولت خودگردان در پيروزى حماس،كمتر از سابقه مبارزاتى و سازشناپذيرى حماس است،بىگمان عامل اصلى دانستن ناكارآمدى و فساد جنبش فتح و دولت خودگردان در پيروزى حماس،هدفمند است و تلاش رژيم صهيونيستى آن است كه اگر ناچار به تعامل و پذيرش حماس در ساختار قدرت شد، همانند فتح آن را به گردونه سازش بكشاند و هويت جهادى و مسلحانه را از آن كسب كند.البته سران حماس تصريح كردهاند كه رژيم اشغالگر را به رسميت نمىشناسند و سلاح بر زمين نخواهد گذاشت. هرچند راهحلهاى سياسى را رد نكرده و حتى بر گزينه آتشبس مشروط به گونهاى كه حقوق فلسطينيان را استيفا كند، و سرزمينهاى اشغالى ١٩٦٧ و بعد آن را برگرداند،صحه گذاردهاند.در هر حال،حماس با پيروزى شگرف خود مرحله تازهاى را در تاريخ خود و فلسطين رقم زده است. هوشيارى و ابتكار عمل سران اين جنبش كه قرار است وارد آزمون تشكيل دولت شوند، علىرغم چالشهاى فراوان مىتواند آفاق روش را فراروى فلسطينيان بگشايد.
پيروزى حماس،مخالفتها و بازتابهاى اسرائيلى
طبق اعلام كميته انتخابات فلسطين،جنبش حماس با كسب ٧٤ كرسى از مجموع ١٣٢ كرسى به پيروزى رسيد.اين نتيجه، صهيونيستهاى اشغالگر را شوكه كرد. مقامات تل آويو كه طى چند ماه اخير از خروج شاورن از حزب ليكود و تشكيل حزب كاديما به عنوان زلزله سياسى ياد مىكردند،اين بار پيروزى حماس زلزله سياسى بزرگترى رإ؛ براى آنان ايجاد كرد.به نظر مىرسد اسرائيلىها با تبليغات فراوان عليه حماس و تلاش براى ممنوعيت شركت حماس در اين انتخابات از طريق تشكيلات خودگردان،عملا در افزايش محبوبيت اين جنبش مؤثر بودهاند. شارون و وزراى وى چندين بار تهديد كرده بودند كه به دليل شركت حماس در انتخابات پارلمانى فلسطين، محدوديتهايى را در اين رابطه ايجاد خواهند كرد، اما سرانجام در پى فشارهاى جهانى،مجبور به عقبنشينى شدند.به هر روى،پيروزى حماس مخالفتها و بازتابهاى زير را در پى داشته است.
الف)مخالفتها:كابينه ايهود اولموت كه دوران انتقالى را پشت سر مىگذارد با يكى از مهمترين مصائب ممكن روبرو شده.سران تلآويو بلافاصله پس از اعلام پيروزى حماس، هرگونه همكارى رژيم صهيونيستى با اعضاى حماس در كابينه فلسطين را ممنوع اعلام كرد. ايهود اولموت، پس از جلسه اضطرارى كابينه اين رژيم ،تصريح كرد مذاكره با حماس، گروهى كه براى نابودى صهيونيستها قسم خوردهاند،تا زمانى كه رويه خود را عوض نكنند،به هيچوجه در دستور كار دولت اسرائيل نيست.وى سه شرط را براى تغيير رويه حماس و نيز،براى همكارى با كابينه حماس اعلام كرد كه عبارتند از:
- حماس خلع سلاح شود؛
- حماس منشورش مبنى بر سرنگونى رژيم صهيونيستى را تغيير دهد؛
- حماس تمام توافقات رژيم صهيونيستى با تشكيلات خودگردان را بپديرد؛
از ديدگاه بنيامين نتانياهو، رهبر حزب ليكود پيروزى حماس نتيجه عقبنشينى يكجانبه و بدون گرفتن امتياز از غزه است، اقدامى كه در هيچ جاى ديگر نبايد تكرار شود. در اين رابطه،يكى از وزراى حزب كاريما اعلام كرد: پس از اعلام نتايج انتخابات فلسطين نمىشد تشخيص داد كه مردم نوار غزه خوشحال هستند يا شوراى رهبرى حزب ليكود. عبارت »در مقابل حماس قوى باشيم« از سوى حزب ليكود براى انتشار در سطح وسيع به عنوان شعار اين حزب طى روزهاى اخير در دستور كار قرار گرفت. عمير پرتز، رهبر حزب كارگر بر موضع عدم مذاكره با حماس تأكيد نمود. اين موضعگيرى نيز از سوى ديگر شخصيتها و احزاب صهيونيستى نيز اتخاذ شده است.
ب) بازتابها:بدون شك رژيم صهيونيستى، بيش از هر جامعه ديگرى از پيروزى حماس تأثير خواهد پذيرفت. اصرار سران حماس بر تداوم مبارزه مسلحانه و استمرار مقاومت به عنوان پايه بنيادين مشروعيت و مقبوليت آنها،سبب انسجام مواضع سران رژيم صهيونيستى در مخالفت با اين جنبش شده است. اين وضعيت موجب شروع فعاليتها و تحركات ديپلماتيك گسترده از سوى مقامات تل آويو با هدف تحت فشار گذاشتن حماس شده است. جانشين شارون و وزارى كابينه صهيونيستى با سفرهاى منطقهاى و فرامنطقهاى و مكالمات تلفنى و از طريق دستگاه وزارت خارجه،طى هفتههاى اخير موفق شدهاند تا آمريكا، اروپا برخى از قدرتهاى آسيايى و حتى تعدادى از كشورهاى منطقه را وادار به اتخاذ مواضعى يكسان با خود نمايند. اين كشورها عموما بر خلع سلاح حماس و شناسايى رژيم صهيونيستى به عنوان شروط تداوم همكارى،تأكيد نمودهاند.
در عرصه احزاب صهيونيستى حزب كاديما به عنوان مسئول بروز چنين وضعيتى، مورد انتقاد احزاب ديگر قرار گرفته؛ چرا كه اين حزب به عنوان حزب حاكم اجازه برگزارى انتخابات را به رغم آگاهى از حضور حماس داده،در حالى كه حزب ليكود كه جايگاه فعلى خود را مديون انتقاد از سياستهاى حزب كاديما است به انتقادات خود ادامه مىدهد و احتمالا پيروزى حماس در افزايش تعداد كرسىهاى پارلمانى حزب ليكود در انتخابات هشتم فروردين ماه ١٣٨٥ تا پنج كرسى مؤثر باشد،و البته حزب ليكود در گذشته نيز از چنين موقعيتهايى بهرهبردارى كرده است.مثلا،در سال ١٣٧٥ پس از يك سرى بمبگذارىها و حملات استشهادى، نتانياهو با اختلاف اندكى بر شيمون پرز غالب شد و در سال ١٣٧٩ نيز با ورود شارون به مسجدالاقصى و شروع انتفاضهالاقصى و امنيتى شدن فضاى مناطق اشغالى فلسطين، شارون بر ايهود باراك غلبه كرد و به عنوان نخست وزير رژيم اشغالگر زمام امور را به دست گرفت.
به رغم واكنش يكپارچه منفى مقامات رژيم اشغالگر، روزنامه يديعوت آهارونوث براساس يك نظرسنجى اعلام كرد كه ٤٨ درصد از صهيونيستها طرفدار مذاكره با كابينه حماس هستند، طبيعتا اين ميزان اگر با مواضع مدبرانه و عملگرايانه دولت حماس در قبال تحولات روبرو شود،افزايش خواهد يافت. در غير اين صورت احتمال اقدامات يكجانبه از سوى رژيم صهيونيستى بيشتر مىشود. امى ايالون، رئيس سابق سرويس امنيتى شينبت كه اكنون يكى از كانديداهاى انتخابات پارلمانى هشتم فروردين ماه ١٣٨٥ است، مىگويد: در غياب طرف مذاكره كننده، تلآويو نبايد تلاشهاى خود را براى جداسازى از فلسطينىها متوقف كند.
پيروزى حماس و واكنشها جهانى
با پيروزى حماس دو نوع واكنش موافق و مخالف در خارج از مرزهاى فلسطين اشغالى شكل گرفت،كه به برخى از مهمترين آنها اشاره مىشود:
آمريكا:واكنش مقامات آمريكايى به انتخابات فلسطين بهگونهاى بود كه برخى از كارشناسان آن را به دليل شوك ناشى از آن، براى واشنگتن غيرمترقبه ارزيابى كردند. جورج بوش رئيس جمهورى آمريكا گفت: واشنگتن تا زمانى كه حماس شعار نابودى اسرائيل را كنار نگذارد، با اين جنبش مذاكره نخواهد كرد. بوش در كنفرانس مطبوعاتى در كاخ سفيد با ابراز اميدوارى نسبت به ابقاى محمود عباس رئيس تشكيلات خودگردان، خطاب به جنبش حماس گفت:اگر نابودى اسرائيل جزء برنامه شما باشد، شما طرفهاى مذاكرات صلح نخواهيد بود. وى افزود: آمريكا با حزب سياسىاى كه قصد دارد اسرائيل همپيمانش را نابود كند، تعامل نخواهد كرد.بوش با اين حال با خوددارى از تروريست خواندن جنبش حماس ، تأكيد كرد:آمريكا اكنون بايد با اهتمام ويژه موضوع تشكيل دولت آينده فلسطين را بررسى كند.بوش افزود:واضح است كه مردم فلسطين خواهان پايان يافتن اشغال كشورشان توسط اسرائيلىها هستند، بوش به مسئله فساد ادارى در تشكيلات فلسطين نيز اشاره كرد و گفت:مردم فلسطين ناراضى و به دنبال بهداشت و آموزش و پرورش براى فرزندان خود هستند.رئيس جمهور آمريكا ابراز كرد كه حماس همپيمان خوبى در روند صلح خاورميانه نيست و نمىتواند شريك صلح باشد. همچنين وزير امور خارجه آمريكا در واكنش به پيروزى حماس در انتخابات پارلمانى فلسطين تأكيد كرد كه موضع واشنگتن در مورد حماس تغيير نمىكند. شينهوا گزارش داد كه كاندوليزا رايس وزير امور خارجه آمريكا در مجمع جهانى اقتصاد گفت:نمىتوان يك پا در سياست و پاى ديگر در تروريسم داشت. بنابراين،گزارش رايس به محمود عباس رهبر حكومت خودگردان و ملت فلسطين به خاطر برگزارى انتخابات صلحآميز و عادلانه در تمام ابعاد تبريك گفت و افزود: به نظر مىرسد كه فلسطينيان راه خود را انتخاب كردهاند،اما ما بر اين باوريم كه مطالبات زندگى صلحآميز آنها تغيير نكرده.مواضع متضاد و البته بيشتر ضد فلسطينى آمريكا نشان از آن دارد كه آمريكا هنوز از شوك پيروزى حماس خارج و آسوده نشده است.
اروپا:به گزارش خبرگزارى فرانسه،خاوير سولانا مسئول ارشد سياست خارجى اتحاديه اروپا، با انتشار بيانيهاى اعلام كرد:نتايج فلسطين ما را در موقعيت كاملاً جديدى قرار داد كه نيازمند تحليل در شوراى وزيران خارجه اتحاديه اروپا است. سولانا افزود: اتحاديه اروپا ديدگاهها و چشماندازهاى خود درباره همكارى با دولت آينده فلسطين را پس از مذاكرات با اعضا و بررسى آخرين تحولات در اين باره،اعلام خواهد كرد.سولانا در بيانيه خود موضع شناخته شده اتحاديه اروپا را درباره شناسايى اسرائيل و حل مناقشه فلسطين و اسرائيل از راه مذاكره كه به تشكيل دو كشور بينجامد،يادآور شد.در بيانيه سولانا آمده اعضاى اتحاديه اروپا پيش از برگزارى كنفرانس بينالمللى لندن، پيروزى حماس را مورد بررسى قرار مىدهد.يك نماينده اتريش در اتحاديه اروپا اعلام كرد كه در صورت چشمپوشى حماس از خشونت، اين اتحاديه در ارزيابى خود نسبت به اين گروه تجديد نظر خواهد كرد. روزنامه استاندارد چاپ وين به نقل از كسى كه خواست نامش فاش نشود،گفت:در صورت تحقق اين اقدام مهم از سوى حماس، ارزشيابى جديدى درباره اين سازمان انجام خواهد گرفت.اين اظهار نظر در حالى مطرح مىشود كه اتريش تا خرداد سال آينده رياست دورهاى اتحاديه اروپا را بر عهده دارد.بنتافررو والدنر،كميسر خارجى اتحاديه اروپا نيز گفت: ما تأكيد مىكنيم كه باعث خوشحالى است با هر دولتى تا زمانى كه آماده باشد كار خود را با ابزار صلح جويانه انجام دهد،كار كنيم.همچنين ورونيك دو كايزر،رئيس گروه ناظران اتحاديه در اين انتخابات گفت: فلسطينىها درس جديدى را در زمينه دموكراسى به ما آموختند. انتخابات آنها با شركت چندين حزب و در فضايى كثرتگرا برگزار شد.
خاورميانه:ملك عبدالله دوم،پادشاه اردن بر حق مردم فلسطين براى تشكيل يك كشور مستقل فلسطينى تأكيد كرد و اعلام نمود: اين امر تنها راه دستيابى به صلحى جامع و همچنين راهى براى پايان دادن به مناقشات در منطقه است. عبدالله پس از نشست با يك هيات از اعضاى پارلمان فرانسه گفت: فلسطين و اسرائيل بايد به پاى ميز مذاكرات بازگردند و روند صلح را هر چه سريعتر آغاز كنند. حامد كرزاى رييس جمهور افغانستان در مجمع جهانى اقتصاد در داووس سوئيس اظهار داشت: اگر مردم فلسطين خواستشان را با رأى دادن به حماس اعلام كردند،ما بايد به آن احترام بگذاريم و به حماس فرصت تثبيت خودش در دولت فلسطين را بدهيم. پرويز مشرف رئيس جمهور پاكستان نيز با تكرار اظهارات كرزاى در اين جلسه گفت: واقعيت اين است كه حماس پيروز شده است،و مردم فلسطين آن را انتخاب كردهاند، بنابراين ما بايد اين واقعيت را بپذيريم. مشرف افزود: اسرائيل نيز بايد اين واقعيت را بپذيرد. وى ابراز اميدوارى كرد كه حماس راه رويارويى را كنار گذاشته و به سمت مذاكره با اسرائيل پيش رود. مشرف اظهار داشت: جهان خارج بايد بر دولت فلسطين و اسرائيل به صورت توأمان فشار آورند تا هم اسرائيل را به رسميت بشناسند و مردم اسرائيل را يك ملت به شمار آورند،همانطور كه اسرائيلىها هم بايد وجود ملت فلسطين را بپذيرند. عمرو موسى نيز گفت: حماس در دولت با حماس در خيابانها فرق دارد.اگر حماس قرار است دولت تشكيل دهد مسئوليت اداره دولت، مذاكره و دستيابى به صلح را دارد. اين موضع با موضع آنها در خيابانهاى فلسطين متفاوت است.حاجم الحسنى رئيس مجمع ملى عراق نيز اعلام كرد: ورود حماس به عرصه سياسى بايد در خدمت دموكراسى باشد،طبيعتا فشارهايى بر آنها براى دموكراتيك و ميانه رو شدن وجود خواهد داشت،لذا حماس مختار است بماند و دموكراسى را بپذيرد،يا برود و همچنان سلاح را در دست داشته باشد،الحسنى گفت: مردم و احزاب مىتوانند همانطور كه شرايط تغيير مىكند،تغيير كنند.
السفير:پيروزى جنبش مقاومت اسلامى حماس در انتخابات مجلس قانونگذارى فلسطين در روزنامههاى لبنان نيز بازتاب گستردهاى داشت. روزنامه السفير نوشت: پيروزى حماس، جنبش ملى آزاديبخش فلسطين فتح را در وضعيت دشوار قرار داد، اسرائيل را به حالت آماده باش درآورد، آمريكا را دستپاچه و كشورهاى عربى را نگران كرد. به نوشته السفير، پيروزى حماس نقطه عطفى در تاريخ فلسطين و در نزاع اسرائيل با اعراب است و مردم فلسطين پيش از ديگر ملتهاى عرب تصميم گرفتند كه يك جنبش اسلامى را براى رهبرى طرحهاى ملى خود به جاى جنبش فتح انتخاب كنند. اين روزنامه لبنانى افزود: شكست جنبش فتح در انتخابات با پيشينه بيش از نيم قرن مبارزه به عنوان يك نظام كوچك عربى موضوعى آسان و ساده براى قاهره و امان و ديگر پايتختهاى عربى نخواهد بود. السفير خاطر نشان كرد كه مهمترين نتيجه انتخابات فلسطين اين بود كه مسأله فلسطين به روند و جايگاه طبيعى خود بازگشت.به نوشته السفير پيام مردم فلسطين در پايتختهاى كشورهاى عرب بازتاب گستردهاى داشت، آمريكا و اروپا را در وضعيت سختى قرار داد، آنها را ناگزير به اعتراف به پيروزى حماس كرد در عين حال اعلام و تأكيد كردند كه اين جنبش بايد سلاح خود را كنار بگذارد و اسرائيل را به رسميت بشناسد. السفير افزود: و البته اين دو شرط آمريكا و اروپا مدتهاست كه محتوا و مصداق خود را از دست داده است. روزنامه البلد با اين عنوان كه پرچم سبز حماس، فلسطين را سبزپوش كرد،نوشت: پيروزى حماس،فلسطينىهاى ساكن لبنان را نگران و غافلگير كرد و اين پيروزى براى همه جريانها و گروههاى فلسطين موجود در اين كشور قابل انتظار نبود.
نتيجه:مشكلات و آينده حماس
با روشن شدن پيروزى قطعى جنبش مقاومت اسلامى فلسطين (حماس)، واكنشهاى داخلى و بين المللى آغاز شد، و هنوز اين واكنشها همچنان ادامه دارد. طى چند هفته گذشته سران اين جنبش مجبور به پاسخگوى نسبت به بسيارى از پرسشها، اتهامها و حتى تهديدها بودهاند،حتى خالد مشعل با برگزارى يك كنفرانس مطبوعاتى كوشيد تا به بخشى از اين مسائل پاسخ دهد،اما همچنان تهديدها ادامه دارد و حتى گاه روندى تصاعدى به خود مىگيرد. ظاهراً اولين آزمايشى كه طرفهاى حماس بر آن انگشت گذاشتهاند، مسأله كمكهاى مالى به حماس يا در كل به دولت فلسطين است،بهگونهاى كه بارها مقامات اروپايى و آمريكايى،اين جنبش را به قطع كمكهاى واشنگتن به فلسطين تهديد كردند.خالد مشعل در مصاحبه خود با شبكه تلويزيونى سى بى اس گفت: اگر خواسته ما انجام نشود، با آنان همكارى نخواهيم كرد. بوش افزود:حماس بايد خشونت را رها كند و در وهله دوم نيز از خواسته نابودى اسرائيل صرف نظر كند.يك عضو بلند پايه اتحاديه اروپا گفت: در حال حاضر توپ در زمين حماس است. حماس مىتواند با اداره صحيح و مناسب اوضاع، تا حدى از مشكلات منطقه بكاهد.پيش از اين نشست، خاوير سولانا مسئول سياست خارجى اتحاديه اروپا گفته بود اگر كمك غرب به دولت خودگردان قطع شود،اتفاقى مناسبى براى حماس روى نمىدهد،و اگر حماس ترور را محكوم و متوقف نكند،دهها ميليون دلار كمك اتحاديه اروپا به تشكيلات خودگردان متوقف مىشود،اين در حالى است كه آمريكا و اتحاديه اروپا بزرگترين تأمين كننده خارجى كمكهاى مالى به فلسطينيان هستند و مقامات فلسطينى مىگويند در صورت قطع اين كمكها،فلسطينىها با مشكلات مالى متعدد روبه رو خواهند شد.به همين خاطر روزنامه نيويورك تايمز نوشت:كسرى بودجه تشكيلات خودگردان، قطع احتمالى كمكها از طرف آمريكا و اروپا، تحريمهاى بين المللى و حملات نظاميان جنبش فتح،مشكلاتى هستند كه حماس همزمان با پيروزى در انتخابات با آنها روبه رو است.به گفته اين روزنامه دولت خودگردان فقط در ماه ژانويه سال جارى با ٦٩ ميليون دلار كسر بودجه روبه رو و ورشكست خواهد شد. در همين حال اين روزنامه مىگويد:اعضاى كميته چهار جانبه صلح خاورميانه نگران آن هستند كه اگر كمكها را قطع كنند،آنوقت حماس براى تامين هزينههاى خود به ايران روى آورد.اين تحولات در حالى جريان دارد كه سران كشورهاى مختلف،حماس را به انتخاب گزينه صلح تشويق مىكنند.ژاك شيراك با صدور بيانيهاى از حماس خواست از گزينه خشونت صرفه نظر كرده و گزينه صلح را به عنوان سياست اصلى خود برگزيند. همچنين پرويز مشرف در يك اظهار نظر عجيب گفت:در صورتى كه حماس حاضر به صلح با اسرائيل نشود، جهانيان بايد بر آن فشار آورند تا در مسير رويارويى گام نهند، وى در ادامه از شارون ستايش كرد و او را تنها مرد صلح در خاورميانه توصيف كرد.
در واكنش به تهديدها و اتهامها،خالد مشعل پيروزى حماس در انتخابات شوراى قانونگذارى فلسطين را بيانگر اراده خالصانه ملت فلسطين توصيف كرد و گفت: ما اين پيروزى را مرهون خداوند، ملت،و ساير كشورهاى عربى و اسلامى هستيم كه به ما در اين زمينه كمك كردهاند. به گزارش ايسنا،به نقل از شبكه تلويزيونى الجزيره، خالد مشعل رئيس دفتر سياسى حماس در كنفرانس مطبوعاتى در دمشق،درباره موضعگيرى اين جنبش بعد از پيروزى در انتخابات اظهار داشت:ايجاد تغيير و اصلاحات، حمايت از مقاومت و ايجاد تشكيلات جديد خودگردان از جمله برنامههاى ما در آينده است. وى افزود: پيروزى امروز حماس در نتيجه خون شهدايى بوده كه بر زمين ريخته شده،لذا ما اين پيروزى را به همه اين شهدا هديه مىكنيم و خود را در مقابل خون آنان مسئول مىدانيم.مشعل تاكيد كرد: حماس با اين پيروزى غافلگير نشده بلكه از قبل براى چنين نتيجهاى برنامهريزى كرده و اهداف استراتژيكى براى آن تعيين كرده بود، و ما كاملاً به اين پيروزى اطمينان داشتيم و سعى مىكنيم كه به زودى به سازمان آزاديبخش فلسطين ملحق شويم. وى درباره گامهاى بعدى حماس بعد از اين پيروزى گفت: اولين اقدام مشورت با طرفهاى فلسطينى براى ايجاد يك شراكت سياسى است. مرحله دوم انجام اصلاحات وعده داده شده از سوى اين جنبش و بعد از آن ارتباط با كشورهاى عربى، اسلامى و اروپايى است. مشعل افزود: بايد صراحتاً اعلام كنيم كه ملت ما به چه چيزهايى نياز دارد. وى اظهار داشت: حماس خواهان احترام به حقوق ملت فلسطين و برآوردن خواستههاى آنها است. ما از برادرانمان در جنبش فتح نيز مىخواهيم تا در جهت مصلحت ملت،گام بردارند. رئيس دفتر سياسى جنبش حماس در ادامه با اعلام حمايت مردم از اين جنبش گفت: حمايت مردم به ما اطمينان داد كه آنها حاميان استوارى براى ما هستند، آنها آزادانه و با اراده خود ما را انتخاب كردهاند، چيزى كه بسيارى از رهبران كشورهاى جهان از آن بى بهرهاند. وى همچنين از آمادگى حماس براى تشكيل يك ارتش،جهت دفاع از ملت فلسطين خبر داد. در همين زمينه ديروز محمود الزهار گفت:حماس سلاح خود را بر زمين نخواهد گذاشت.اسرائيل از ورود اسماعيل هنيه، به كرانه باخترى جلوگيرى كرد،ولى وى در پاسخ به توهين گفت:كمكهاى مالى نمىتواند شمشيرى باشد كه از آن براى ترساندن ملت ما، جنبش حماس و گروههاى مقاومت استفاده شود.وى گفت:اين تهديدها كاملاً باطل است و حماس سلاح خود را حفظ خواهد كرد و مقاومت ادامه خواهد داشت.