پژوهش های قرآنی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٢ - بررسى تفسیرهاى تک نگارى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى ٣ - موسوى مبلغ محمدحسين

بررسى تفسیرهاى تک نگارى کتابخانه مرکزى آستان قدس رضوى ٣
موسوى مبلغ محمدحسين

٢٠. تفسیرالفاتحة ومشکلات القرآن
٢٩٧/١٧٢٤
عربى
کتابى است از شیخ محمّد عبده که به قلم سیّد رشید رضا، سردبیر مجله المنار، نوشته شده است.
کتاب یادشده، درسال ١٣٢٣ هـ.ق. در مصر(مطبعة المنار) دریک جلد، با قطع رقعى و در ١٠٤ صفحه به چاپ رسیده است.
درکتاب یادشده به جز تفسیر سوره مبارکه فاتحه، که محور اصلى بحث است، مقدمه اى باعنوان: مقدمه التفسیر وپنج مقاله دیگر در تفسیرآیات قرآن ، نیز مندرج است که هریک به تنهایى مورد بحث قرار مى گیرد.
مقدمة التفسیر: درمقاله یادشده، اهمیت تفسیر، وجوه هشتگانه براى تفسیر(مذاهب تفسیرى)مراتب تفسیر ومقدمات عالى ترین مرتبه تفسیرى، مورد بحث قرار گرفته است.
تفسیرالفاتحة: این تفسیر،اقتباس شده از درسهاى محمّد عبده است که به قلم سیّدرشید رضا نوشته شده واز صفحه ١٧ تا ٥٢ کتاب را دربردارد.
عبده، پیش از پرداختن به تفسیر تک تک آیات، از وجه نامگذارى فاتحه، مکان نزول و تعداد نزول ونیز از علل نزول آن سوره بحث کرده، سپس به شرح و تفسیر آیات پرداخته، مباحث لغوى وادبى(نحوى و صرفى)را به طور دقیق پرداخته واقوال مفسران بزرگ، بویژه زمخشرى را یادآورى وگاهى نقد کرده است وخود دیدگاههاى جدیدى ابراز کرده است.
وى معتقد است که سوره مبارکه فاتحه، اجمال و خلاصه تمام اصول درج شده در قرآن کریم است.
مقاله اوّل: فى افعال العباد و نسبتها تارة الیهم وتارة الى اللّه تعالى:
این مقاله در شرح و تفسیر دوآیه شریفه قرآن نوشته شده است واز چگونگى جمع آن دو سؤال شده و مطالب فلسفى وکلامى نیز در پاسخ پرسش یادشده، مطرح شده است.
مقاله دوّم: مسأله الغرانیق و تفسیرالآیات:
نویسنده دراین مقاله به غرض ورزى یهود ونصارا نسبت به دین مقدّس اسلام و جعل روایات دروغین و درآمیختگى آن با روایات اسلامى، از سوى بعضى از محدثان ناآگاه وگاه بى دین وهوا پرست ونیز وجود روایات جعلى فراوان، مبنى بر داستان غرانیق، تصریح مى کند وبه همگامى شیطان با پیامبر، در افکندن مطالب شرک آمیز به زبان آن حضرت و تلفّظ حضرت به آن مطالب از چند طریق اشاره مى کند وآن گاه به ردّ این روایات اسرائیلى مى پردازد واز دلیلهاى عمده وى اجماع مسلمانان برعصمت پیامبر در تبلیغ است و سپس مدّعى تفسیر غلط قرآن از سوى بعضى ازمفسران ناآگاه شده وبه تفسیر آیات مورد بحث پرداخته و به اقوال مفسرین بزرگ، نیز اشاره مى کند وبه اثبات یا ردّ آن مى پردازد. روایاتى در تفسیر آیه از صحاح سته و مسند احمد نقل و تفسیر مى کند. این مقاله تا صفحه ٧٩ کتاب را دربرگرفته است.
مقاله سوّم: مسألة زید و زینب وابطال التبنى [فى الاسلام] وتفسیر الآیات فى ذلک.
مفسر دراین مقاله، اشکالهاى وارده از سوى دشمنان اسلام را مبنى بر طلاق زینب به دلیل عشق پیامبر مطرح مى کند سپس به پاسخ منطقى و مستدل ازاین اوهام وخرافات مى پردازد وآن گاه سبب نزول آیه شریفه:
(وماکان لمؤمن ولامؤمنة اذا قضى اللّه و رسوله… ) احزاب / ٣٦
وآیه :
(واذ تقول للذى أنعم اللّه علیه وانعمت علیه امسک… ) احزاب / ٣٧
را ذکر کرده وبه تفصیل، به تفسیر این دوآیه شریفه مى پردازد ودراین راستا علّت خواستگارى پیامبر از زینب براى زید، انگیزه طلاق زینب از زید، انگیزه ازدواج پیامبر با زینب و بطلان(تبنى) (فرزند خواندگى)هریک در حدّ لازم بیان مى شود.
وى در بررسى این مطالب از روایات وارده درموضوع یادشده وکتابهاى تفسیر استفاده کرده است. روایات ضعیف و بى اساس را بعد از نقد وموشکافیهاى دقیق علمى ردّ کرده واز روایات صحیحه ومعتبر در تبیین آیات یادشده و داستان سه جانبه: پیامبر، زینب وزید بهره برده است. تفاسیر را نیز در این راستا ورق زده وبه نقل مطالبى ازآنها پرداخته است.
مقاله چهارم: در رابطه با قصه زینب و زید:
این مقاله که توضیح بیشترى در باره قصه زینب و زید دارد، اثرى است از سیدرشید رضا. مقاله یادشده،در پاسخ عالم یهودى در باره انگیزه ازدواج پیامبر با زینب (که گویا از توضیحات عبده به نتیجه نرسیده بود) نوشته شده است. دراین مقاله، انگیزه این ازدواج، باطل کردن فرزندخواندگى در اسلام دانسته شده وسه دلیل براین مدعا ذکر شده است.
مقاله پنجم: فى زعمهم انّ النّبى سحر (تفسیر سوره فلق)ازمحمّد عبده
دراین مقاله، نخست روایتى را که مى گوید:
(لبید بن اعصم یهودى، پیامبر را سحرکرد وتأثیر آن به حدّى بود که پیامبر کارى را که انجام نداده بود، گمان مى کرد انجام داده است) نقل کرده آن گاه به نقد آن پرداخته است.
وى نخست سوره مبارکه(فلق) را تفسیر کرده وآن گاه از درستى تأثیر سحر از دیدگاه قرآن کریم سخن گفته است و سپس به یاوه بودن داستان سحرشدن پیامبر پرداخته و دلیلهاى استوارى بر باطل بودن این قول ذکر کرده است.

٢١. تفسیر فاتحةالکتاب
١٨/٢٩٧
فارسى
اثرى است عرفانى در تفسیر سوره مبارکه (حمد) که به زبان فارسى نگارش یافته است. اسم مفسر وزمان نگارش آن معلوم نیست، ولى ازآن جا که درآخر کتاب ازملامحسن فیض نام برده، مى توان فهمید که این اثر پرارزش پس از دوره ملامحسن فیض کاشانى، نوشته شده است.
ونیز مطالعه متن کتاب گواه است که مفسر از علماى امامیه اثناعشریه بوده است.
این کتاب براى دوّمین بار با تصحیح، تعلیق ومقدمه سید جلال الدین آشتیانى در سال ١٣٦٠ هـ. ش. توسط: انتشارات انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران دریک جلد با قطع وزیرى در ١٩٤ صفحه به چاپ رسیده است.
مفسر، به اقوال مفسران احاطه داشته ودرعرفان وحکمت الهى، وارد بوده ودر انتخاب مطالب نیز با سلیقه ودرفارسى نویسى مهارت کامل داشته است .
وى، درمقام تألیف این تفسیر، به دیگر کتابهاى تفسیر و تأویل، مراجعه کرده . ولى از نقل قول ازتفسیرهایى که به جنبه هاى ادبى قرآن نظر داشته اند، خوددارى کرده است. وى به افکار اهل تأویل، از محققان علماى اسلامى، توجه کامل داشته است و بحث قراءت را نیز به خوبى وبا تفصیل بررسى مى کند ونظرخویش را بیان مى دارد.
همچنین علاوه بر یادکرد تأویلهاى عرفانى آیات، مطالب کلامى و فلسفى، بویژه مذاهب جبر واختیار را به شرح، بررسى و نقد مى کند. ازباب نمونه به یک مورد از پرسش وپاسخ درمورد جبر واختیار اشاره مى کنیم:
(… اگر گویند: اشکال دیگر از راه علم لازم آید، چه علم الهى شامل همه اشیا است که ازآن جمله افعال عباد است. پس هرگاه او از ازل، ازکافر، کفر وازعاصى، عصیان دانسته باشد، ایشان خلاف آن نتوان کرد واین معنى جبر است.
چنانکه خیّام دراین رباعى گفته است:
من مى خورم و هر که چـو من اهل بـود مى خوردن من به نزد او سهل بود
مى خوردن من، حق، زازل مى دانست گرمى نخورم علم خدا جهل بود)
آنگاه از اشکال به بیان زیر جواب مى دهد:
(گویم: علم تابع معلوم است نه معلوم تابع علم، به این معنى که چون ذات کافر وعاصى به خودى ، خود چنین است که هرگاه موجود شوند، اختیار کفر وعصیان کنند وکفر وعصیان از قبیل اعلامند. اودر ازل، از ایشان کفر وعصیان دانست واگر ایمان مى آورند و طاعت مى کردند، طاعت و ایمان مى دانست. چنانچه خواجه نصیرطوسى درجواب خیام مى فرماید:
گفتى که گناه به نزد من سهل بود این کى گوید کسى که او اهل بود
علم ازلى علّت عصیـــان کردن نــزد عـقلا ز غــایت جـهل بـود)

٢٢. تفسیر فاتحة الکتاب
١٨/٢٩٧
عربى
اثرى است از علامه شیخ عبدالحسین امینى نجفى که در تفسیر سوره مبارکه فاتحة الکتاب، به زبان عربى تألیف شده است.
این تفسیر، در یک جلد، با قطع رقعى داراى ٢٥٥ صفحه از سوى چاپخانه حیدرى تهران در تاریخ ١٣٩٥ هـ.ق. به چاپ رسیده است.
مفسر، پس ازیک مقدمه کوتاه، تمام مطالب کتاب را در سه فصل نوشته است:
الفصل الاول:تفسیر السّورة:
دراین فصل، مطالب زیر را بررسى کرده است.
(أسماء سوره، جامعیت سوره براى علوم قرآنى، نواحى مشترکه بین فاتحه و قرآن، شفاء یا فاتحه و… )
فصل دوّم: تحلیل السورة:
دراین فصل نکات زیر بحث شده است:
جبر وتفویض،صفات ذات و صفات فعل، علم اختیارى تفصیلى، مشیت ازلیه و محدثه، اراده تکوینیه و تشریعیه واراده حتمى واختیارى.
فصل سوّم: تکملة التعاریف
دراین فصل، مجموع احادیث و روایات وارد شده از پیامبر و ائمه معصومان(ع)را درمورد نامهاى قرآن، سوره ها، آیات، بعضى کلمات و روایات در تفسیر را مورد بحث و بررسى قرار مى دهد. وى در هریک ازفصلهاى سه گانه، مطالبى را به بحث مى گذارد و روایات شیعه و سنى را مورد بررسى قرار مى دهد و در دوفصل اوّل و دوّم، تمام سوره را به طور تمام و کمال، پیش از بحث یادآور مى شود.
مفسّر، در فرق بین صفات ذات و صفات فعل مى نویسد:
(یفرق بین الصّفات بأمرین: تارة بان کل صفة وجودیة تقابل اخرى وجودیة فهى من صفات الافعال لانّ الذاتیة عین ذاته و ذاته مما لاضد له کالرضا والسخط والحب والبغض واللطف والقهر والتوفیق والخذلان والولایة والعداوة من الصّفات المتقابلة الواقعة فى الوجود بکلا الطرفین والصفات التى لاتقابلها وجودیة اخرى ولیس مقابلها الا النفى المحض والممتنع بالذات فهى ذاتیة کالعلم والقدرة والعزّة والحکمة والحیاة واخرى بان کل صفة تتعلّق بالقدرة وجوداً وعدماً فهى من صفات الافعال)

٢٣. تفسیرفاتحة الکتاب، ازامام حسن عسکرى(ع)
١٨/٢٩٧
فارسى
این کتاب که به زبان فارسى تألیف شده، پژوهش و ترجمه تفسیر فاتحة الکتاب، از امام حسن عسکرى(ع)است که توسط قدرت اللّه حسینى شاهمرادى انجام شده است.
کتاب یادشده، در سال ١٣٦٣ هـ.ش. در تهران،شرکت افست، در یک جلد وزیرى در ١٢٧ صفحه، به چاپ رسیده است.
مترجم درمعرفى اصل تفسیر که منسوب به امام حسن عسکرى(ع)است، چنین مى نویسد:
(تفسیرفاتحة الکتاب وبخشى از سوره بقره است که امام املاء کرده و شیخ ابوجعفر محمدبن على بن بابویه قمى از طریق(روایى)خودش روایت کرده و چندین بار به چاپ رسیده است. چاپ اوّل در تهران ١٢٦٨ هـ.ق. وچاپ دوّم در سال ١٣١٣ هـ.ق. و چاپ سوّم در حاشیه تفسیر قمى در سال ١٣١٥ هـ.ق.)
درکتاب مورد بحث، نخست تمام سوره را ذکر مى کند وآن گاه به شرح وتفسیر آیات مى پردازد. همه آیات، با روایات وارد شده از ائمه(ع)تفسیر مى شود.
ییک مورد از متن کتاب، به عنوان نمونه ذکر مى شود:
درباره آیه (غیرالمغضوب علیهم و الضّالّین) آورده است:
(امیرالمؤمنین(ع)فرمود: خدا به بندگانش فرمود که راه انعام بندگان را از او درخواست کنند و(گروه ممتاز انعام شده)همان پیامبران و صدیقین وشهدا و شایسته گانند و(دستور فرمود که)از راه غضب شدگان، دورى کنند وپناهندگى بخواهند و(گروه غضب شده)همان یهودند که خدا درباره آنان فرمود:(قل هل أنبّؤکم بشر من ذلک… ) (مائده / ٦٠)(ودستور فرمود)از طریق گمراهان(دورى کنند و)از او پناهندگى بخواهند وآنها کسانیند که خداوند درباره آنها فرمود: (قل یا أهل الکتاب لاتغلوا فى دینکم…)( مائده/ ٧٧)
لازم به یادآورى است که بحث تفسیرى تا صفحه ٥٦ کتاب را دربرگرفته و مترجم، از صفحه ٥٧ تا آخر کتاب، به ذکر سند این تفسیر و بررسى آن پرداخته است.

٢٤. تفسیر سوره یوسف
١٧٨/٢٩٧
فارسى
نام این کتاب الستین الجامع للطائف البساتین است، اثر خواجه امام تاج الدین ابوبکر، احمد بن محمد بن زید طوسى که در تفسیر سوره مبارکه یوسف به زبان فارسى و روش صوفیانه نگارش یافته است. این کتاب با مقدمه، تصحیح و پاورقى از سوى محمد روشن درسال ١٣٤٥ هـ.ش. توسط انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب در یک جلد، وزیرى،در ٧٢١ صفحه، چاپ شده است.
احوال مؤلف: در رابطه با هویت مؤلف وتاریخ تألیف این کتاب، اطلاع دقیقى در دست نیست، چنانکه مصحح این کتاب مى نویسد:
(کوشش در راه شناختن تاج الدین ابوبکر احمد بن زید الطوسى بدون سود مانده، از جست وجوى درکتابهاى رجال و طبقات مفسران نیزنامى ویادى از وى به دست نیامد)
ونیز مى گوید:
(در مطبوعات فارسى، نخستین بار که از (جامع الستین) سخنى رفت، در ماهنامه (یغما)، سال اوّل، شماره ٤ ، ص ١٦٣ ونیز شماره ٥ سال ، ص ٧ الى ص ٢٦٦ وشماه ٦ ، ص ٢٦٤ بود که درآن سه حکایت با نام(نسخه قدیمى تفسیر سوره یوسف موجود در کتابخانه عمومى رشت) ازاین تفسیر نقل گردید.امّا نسخه همچنان ناشناخته ماند.
دانشمند گرامى آقاى دکتر معین، نخستین کسى بودند که به معرفى دقیق و علمى (نسخه خطى تفسیر سوره یوسف(ع)مجموعه متعلق به کتابخانه ملى رشت) پرداختند و مشخصات و مختصان آن را به مقالتى در ماهنامه(یغما) برشمردند.)
گرچه از هویت مؤلف وتاریخ نگارش این تفسیر هیچ اطلاعى در دست نیست، امّا جملاتى در اوّل کتاب توسط خود مفسر به رشته تحریر درآمده که تا حدّى روشنگر زوایاى زندگى مفسّر است. از تقریرات یادشده، مطالب زیر به دست مى آید:
نویسنده، اهل طوس بوده ودر بلاد خراسان مى زیسته است وى اهل پند و موعظه بوده و به هر منطقه ایى که رو مى آورده با استقبال عامه مردم روبه رو مى شده است. درعلم فقه وادب نیزمهارت داشته و تفسیر مورد بحث را درآذربایجان نوشته است، هدف وى از تألیف سوره یوسف موعظه بوده است. درهریک از بلاد منطقه شاگردان فراوانى دور وى حلقه مى زده اند.
امّا ازآنچه گذشت در رابطه با تاریخ نگارش تفسیر چیزى به دست نمى آید و فقط آقاى دکتر معین درمعرفى نسخه خطى کتابخانه عمومى رشت ازاین تفسیر،با برشمردن نکته هاى دستورى و ویژگیهاى کتابتى، این تفسیر را از نوشته هاى سده ششم هجرى دانسته است.
نثر روان و بى پیرایه کتاب و شیوه نگارش و ویژگیهایى که درآن است چنین گمانى را تأیید مى کند. از سوى دیگر اشارت گونه هایى درمتن کتاب آمده است که مى تواند گویاى زمان تقریبى نگارش آن باشد، همانند:
(اى عجب پیشینگان معجزات عیان مى دیدند مى نگرویدند ومؤمنان بعد از چهار صدسال و پانصد سال خبرى بشنیدند و بدان بگرویدند.)
این اشارت نیز بیانگر نگارش این کتاب در حدود اواخر قرن پنجم واوایل قرن ششم است.

سبک نگارش:
١. شیوه ترتیب مطالب: (جامع الستین) در شصت فصل تنظیم شده ونام کتاب نیزگویاى بخشهاى شصت گانه آن است. نگارنده در هرفصل، نخست یک آیه از سوره یوسف را یاد مى کند سپس به ذکرشأن نزول مى پردازد وآن گاه متشابهات آن را بیان مى کند و به شرح وتفسیر آیه مى پردازد وپس از قصه یوسف، با آوردن لطیفه، مضمونهاى عارفانه ودلکش مى آفریند. در برخى موارد به آن بسنده نمى کند واشاره و نظیره اى نیز برآن مى افزاید. گاه گاه در بعضى موارد، بیتى چند مى آورد ودرپاره اى موارد با نقل حکایتى کلام را زینت مى بخشد و درپایان فصل اشعارى مى آورد که گاه بى نهایت سست و سبک است.
٢. چگونگى استفاده از ادبیات فارسى: کتاب به روش صوفیه نوشته شده و اصطلاحات اهل تصوف ونیز اهل عرفان درآن زیاد به کار رفته است، درعین حال شیوه پرداخت آن ساده و روان و شیواست.
نثر کتاب ویژگیهایى دارد که پاره اى ازآنها برشمرده مى شود:
الف. ازتکرار فعل ها پرهیز نکرده وگاه افعال را حتّى هشت بار تکرار مى کند.
ب. درآوردن مترادفات و رعایت سجع و موازنه گرایش فراوانى دارد.
ج. درترکیبات اضافى کسر اضافى را تقریباً در سراسر کتاب به شکل (یا) مى نویسد.
د. فعل امر را با کلمه(مى) به کار مى برد .
هـ. واژه هاى جمع تازى را دوباره جمع مى بندد،مانند: (احوالها)، (عجایب ها)
و. گاه واژه ها را با تخفیف ذکر مى کند .
ز. گاهى مطلب را درقالب مثال بیان مى کند .
درهرصورت مى توان گفت این کتاب از ذخائر بسیارگرانبهاى ادبیات پارسى است.

٢٥. تفسیر سوره یوسف
این کتاب اثرى است از میرزا محمد تقى اشراقى قمى که در تفسیر سوره مبارکه یوسف،به زبان فارسى نگارش یافته وبا سعى واهتمام محمدرضا صالحى کرمانى توسط کتابفروشى سید یحیى برقعى در قم، در یک جلد، با قطع رقعى در ٢١٢ صفحه به چاپ رسیده است. تاریخ نگارش آن ١٣٦٧ هـ.ق. بوده است.
مفسر، نخست یک آیه از سوره مورد بحث را با ترجمه تحت اللفظى آن به زبان فارسى یاد مى کند، سپس به توضیح آیه یاد شده مى پردازد. وى در ربط دادن آیات به یکدیگر، بیش ازهر بحث تفسیرى، تلاش مى ورزد.

٢٦. مربى نمونه (تفسیر سوره لقمان)
١٨/٢٩٧
فارسى
کتابى است در تفسیر سوره لقمان تألیف استاد محقق، جعفر سبحانى که چاپ چهارم آن درسال ١٣٦١ شمسى از سوى انتشارات توحید، قم، در ٢٠٠ صفحه انجام یافته است.
نویسنده در پیش گفتار، درباره مفهوم تربیت، مسؤولیت والدین در برابر کودک، خطر تکامل یک بعدى و… بحث مى کند، از ویژگیهاى سوره(مکى یا مدنى بودن و…) یاد مى کند. و پژوهشى دارد درحروف مقطعه قرآن.
پس از این پیش گفتار، به تفسیر سوره مى پردازد به شرح زیر:
نخست بحثى را عنوان مى کند وآن گاه چند آیه از سوره رامى آورد وترجمه کوتاهى ازآیات، به زبان فارسى ارائه مى دهد. سپس به شرح آیات یاد شده مى پردازد.

٢٧. معارف اسلام
١٨/٢٩٧
فارسى
اثرى است از آیت اللّه حسین مظاهرى که در تفسیر سوره مبارکه(یس) به زبان فارسى نگارش یافته است.
این کتاب، نخستین بار در زمستان ١٣٦٧ هـ.ش. در چاپخانه اعتماد، توسط انتشارات شفق،قم در یک جلد، با ٣٣٥ صفحه به چاپ رسیده است.
نویسنده، انگیزه نگارش این تفسیر را چنین بیان مى کند:
(آنچه مرا به انتخاب این سوره واداشت، آن بود که در سوره (یس) یک دوره معارف استدلالى بیان شده است وعلاوه برآن که وجود صانع، نبوّت ومعاد به خوبى دراین سوره به اثبات رسیده، مسأله توحید وامامت نیز به طور ضمنى درآن، مطرح وثابت گردیده است.)
مفسّر در بحثهاى تفسیرى، نخست اقوال لغویان را در توضیح کلمه، به شرح بررسى مى کند. سپس متشابهات آیه را مورد بحث قرار مى دهدو آن گاه به بحثهاى تفسیرى و ذکر اقوال مفسران مى پردازد و در پایان، اقوال بزرگان از جمله ملا صدرا را نقل و بررسى مى کند. مطالب فلسفى را در صورتى که متناسب با بحث باشد، در پایان همه مطالب دیگر یاد مى کند ودرخاتمه، به اثبات دیدگاه خویش مى پردازد.

٢٨. صوت الولایة، به انضمام تفسیر سوره واقعه
٠٨/٢٩٧
فارسى
اثرى است از سیدمحمد على کاظمى بروجردى که بخش نخست آن سلسله درسهاى اخلاقى نامبرده به زبان فارسى است و بخش دوّم آن تفسیر سوره مبارکه واقعه به زبان فارسى .
چاپ اول این کتاب درآبان ماه ١٣٦٣ هـ.ش. از سوى کتابفروشى مصطفوى در ٣٢٥ صفحه انجام شده که بخش مربوط به تفسیر سوره واقعه ٦٢ صفحه از کتاب را به خود اختصاص داده است.
همچنانکه بیان شد، کتاب یادشده، در در بردارنده دو بخش است. بخش اوّل: صوت الولایة، مجموع چند درس نگارنده است که درآن بیشتر قصص و حکایات و پندهاى اخلاقى آمده و بخش دوّم آن تفسیر سوره واقعه است که به سبک زیر نگارش یافته است:
مکى و مدنى بودن سوره، شمار آیات سوره، فضیلت قراءت سوره و تفسیر سوره به روش زیر:
جمله اى ازآیات با ترجمه تحت اللفظى آن به زبان فارسى، بحث قراءت، به گونه اجمال مباحث لغوى وادبى،اقوال مفسران، (بسیارکم) ودر پایان، دعاى چگونگى ختم سوره واقعه از علامه مجلسى نقل شده است.

٢٩. تفسیر سوره واقعه
١٧٢٤/٢٩٧
عربى
این کتاب، به قلم محمّدبن عثمان الاطروى المهاجر، به زبان عربى در سال ١٢٦٧ قمرى نگارش یافته است. نخستین بار درسال ١٣١٠ هـ.ش. در ترکیه، دریک جلد با قطع وزیرى و در ٤٦٠ صفحه به چاپ رسیده است.
مفسر، پس ازذکر آیه، به نقل اقوال دیگر مفسران به شرح پرداخته و بدون نتیجه گیرى از اقوال ایشان به ذکر قصص وحکایاتى از دانستنیهاى پراکنده خود پرداخته است که این هم جز انباشتن معلومات پراکنده، به گونه کشکول وار بهره دیگرى عاید مخاطب نمى سازد.
چنانکه خود درمقدمه کتاب، مى نویسد:
(دردلم افتاد هرچه در تفسیر سوره واقعه ازتفاسیر واحادیث وحکایات گذشتگان نقل شده، بازیادتهاى روشن و توضیحات آشکار از کتب معتبر[درتفسیر این سوره]جمع کنم… )
وى در نقل اقوال از دیگر کتابها، گاهى از کتاب نام مى برد وگاه ازنویسنده، ولى بیشتر، ذکر آدرس وارائه تحلیل در نوشته هاى او به چشم نمى خورد.

٣٠. تفسیر سوره واقعه
١٨/٢٩٧
فارسى
اثرى است از سیّد محمدباقر حجّتى که به زبان فارسى نگارش یافته است. این کتاب در سال ١٣٦١ هـ.ش. توسط مرکز انتشارات عملى وفرهنگى وابسته به وزارت فرهنگ وآموزش عالى در ١٥٥ صفحه به چاپ رسیده است.
مفسّر، نخست از مکى ومدنى بودن سوره و آن گاه از شمار آیات آن سخن مى گوید. پس از بیان فضیلت سوره، مطالبى را عنوان مى کند. در تفسیر سوره به شرح زیر بحث مى کند:
نخست چند آیه از سوره را یاد مى کند و سپس ترجمه واژه به واژه آن را مى آورد وآن گاه به بررسى لغوى کلمات مى پردازد وبعد به بحث تفسیر تحت عنوان(تفسیر) پرداخته و مطالب کوتاهى را که بیشتر دیدگاههاى خود مفسر است، مطرح مى کند و در پایان، مطالبى را از ملاصدرا درتفسیر آیات مورد بحث نقل کرده وبه نقد آن مى پردازد مؤلف ازکنار همه مباحث یادشده به طور اختصار، مى گذرد، فقط در عنوان اخیر(تفسیر ملاصدرا)بحث بیشترى دارد، یعنى نخست قول تفسیرى وى را نقل مى کند وآن گاه تلاش فراوان بر (ردّ) او به کار مى برد.
از جمله در تفسیر آیه ٤ سوره واقعه:(اذا رجّت الأرض رجّاً)پس از بررسى لغوى و شرح آیه آورده است:
(تفسیر ملاصدرا درباره این آیات:
(رجّ) به معناى تحرّک وایجاد جنبش وتزلزل شدید است ومعنى (اذا رجّت الأرض رجّاً) این است که زمین آنچنان سخت به لرزه درآید که هرچه روى آن قرار دارد… منهدم گردد. چنانکه از دیدگاه ارباب کشف ویقین… زمین چنین حالى را داراست، یعنى درنظرآنها زمین وآنچه روى آن قرار گرفته است، همواره درحال تحوّل و تغییر و دگرگونى وانهدام وزوال مى باشد وانتقال او ازحالى به حالى دیگر، لازمه وجود آن است وحتّى آسمانها نیز درحال تبدّل مى باشد… )
درمقام نقد سخن ملاصدرا مى نویسد:
(گویا ملاصدرا دربیان این نکته، علاوه برالهام گیرى ازآیات و روایات از نحوه تفکر یکى از فلاسفه پیش از سقراط، یعنى (هراکلیتوس) حدود(٤٧٥- ٥٣٥ ق.ق) نیز متأثر است، زیرا وى معتقد بود که اصل و حقیقت عالم آتش است وآتش همواره درحال تبدّل و دگرگونى و تغییر مى باشد… )

٣١. تفسیر سوره صف، یا آئین جبهه و جنگ
١٨/٢٩٧
فارسى
اثرى است از محمد مهدى حائرى آرام در تفسیر سوره مبارکه (صف) که به زبان فارسى نگارش یافته است.
این کتاب درسال ١٣٦٨ هـ.ش. در مشهد از سوى مؤلف در ٤١٨ صفحه به چاپ رسیده است. کتاب یاد شده در زمان جنگ ایران و عراق وبنا به اظهار نویسنده، بر اساس ایده هاى جهادى وى نوشته شده است.
وى نخست یک آیه از سوره مورد بحث را ذکر مى کند وبعد به توضیح آن مى پردازد. در توضیح، به نکات ادبى کم توجه مى کند. درمواردى که سبب نزول، وى را درگرفتن نتیجه مطلوب ازآیه مورد بحث، کمک ویارى نکند، ازآن یاد مى کند. دربعضى موارد، فرازهایى ازتاریخ صدراسلام وجنگهاى زمان پیامبر را نقل مى کند. به اقوال مفسران توجه چندانى ندارد. در مواردى هم از گفته هاى ملاصدرا مى آورد. ولى در هیچ مورد، درصدد نقل اقوال دیگران بر نیامده وبلکه همه را به منظور تأکید ایده مورد نظر خویش نقل مى کند. اشعار فارسى، داستانهاى عرفانى و حکایت حال عرفا را نیز بدون ذکر سند دربرخى موارد آورده است.

٣٢. تفسیر سورة العصر
١٧٩/٢٩٧
عربى
اثرى است از شیخ محمد عبده دانشمند مصرى که در تفسیرسوره مبارکه(عصر) به زبان عربى نگارش یافته است. کتاب یادشده که از مجله اسلامى(المنار) مصر نقل شده، به ضمیمه یک مقاله دیگر از نویسنده با عنوان: دراسة فى التعلیم والتّعلم، درمصر، مطبعة المنار، در٨٠ صفحه با قطع جیبى به چاپ رسیده است.
مفسّر، نخست تمام سوره را ذکر مى کند، بعد مکى یا مدّنى بودن سوره را مورد بحث قرار مى دهد وآن گاه روایاتى از شافعى در فضیلت سوره مى آورد واشکالات وارده بر روایات را نیز بررسى مى کند. سپس به شرح و تفسیر آیات پرداخته ومباحث لغوى و ادبى را به طور دقیق متعرض مى شود و به ذکر اقوال مفسران نیز مى پردازد. در پایان نتیجه مورد نظر خویش را که از جمع بندى مطالب همه آیات به دست مى آید، عرضه مى دارد.

٣٣. تفسیر سوره والعصر
١٧٩/٢٩٧
فارسى
کتابى است ازحاج میرزا محمد آقا تبریزى به زبان فارسى که شیخ حسین توتونچى آن را تنظیم وترتیب کرده، از این روى این تفسیر معروف به تفسیر توتونچى است. کتاب یاد شده در ٣٤ صفحه، به سال ١٣٦٤ هـ.ق در چاپخانه رضایى به چاپ رسیده است.
در این نوشته نخست از مکى بودن سوره و شماره کلمات آن، گزارش کوتاهى داده وآن گاه در طیّ پنج فصل به تفسیر سوره پرداخته است. فصلهاى یادشده به ترتیب درباره پنج جمله اصلى سوره است.
وى در آغاز هرفصل، نخست هریک از جمله هاى پنجگانه را معنى مى کند و به شرح وتفصیل آن مى پردازد. به مباحث لغوى وادبى وذکر اقوال مفسران، هیچ گونه توجهى نکرده، بلکه در تفسیر و توضیح جملات تنها به برداشتها و معلومات خود، متکى بوده است. درموارد اندک، روایاتى را بدون ذکر سند ومنبع آن آورده است.

٣٤. تفسیر قرآن
١٧٩/٢٩٧
فارسى
این کتاب خلاصه درسهاى استاد شهید، آیت اللّه مطهرى در تفسیر سوره هاى: جن، قیامت، نازعات، تکویر، انفطار، طارق، علق، قدر، بیّنه، زلزال، عادیات، قارعه وعصر است که از نوار پیاده و تنظیم شده است. تفسیر هرسوره جداگانه وبه مناسبت خاصّى توسط ایشان ایراد شده است، ولى ناشر، تفاسیر سوره هاى یادشده را، جمع آورى کرده وبه صورت کتاب موجود، تنظیم کرده است.
این کتاب توسط انتشارات شریعت، تهران به سال ١٣٦١ در ٣١٢ صفحه به چاپ رسیده است.
آثار تفسیرى این علامه بزرگوار، بیشتر سلسله درسهایى است که معظم له درمحافل عامه مردم ایراد مى کرد، بنابراین با بیان بسیار ساده وعبارات قابل فهم براى همه است. در عین حال، همه مسائل مختلف مورد نیاز جامعه خویش را که از قرآن باید پاسخ بگیرد مطرح ساخته مطالب عمده فلسفى واحکام فقهى وآراء مفسران برجسته را نقل و نقد وتحلیل کرده است.

٣٥. دروس من القرآن
١٧٩/٢٩٧
عربى
این کتاب نیز، خلاصه سلسله درسهاى استاد شهید مطهرى، در تفسیر سوره هاى: انشراح، قدر، زلزال، عادیات وعصر است که در محافل عمومى، با شرکت اقشار گروههاى گوناگون، به زبان فارسى ایراد گردیده وتوسط جعفر صادق الخلیلى به زبان عربى ترجمه شده . ودر سال ١٤٠٢ هـ.ق از سوى موسسه بعثت تهران در ٧٦ صفحه به چاپ رسیده است.
با این که کتاب یاد شده بیانات و درسهاى ایشان درمحافل عمومى است، ولى در آن مطالب مهم علمى ونکات دقیق فلسفى و مسائل مورد نیاز جامعه اسلامى با زبان ساده وبیان بسیار شیوا آورده شده است. مسائل گفتنى قرآن منطبق با نیاز هاى روز جامعه، با تقریرات بسیارساده، در تفسیراین سوره ها گفته شده است. مباحث تفسیرى، آراء مفسران شیعه و سنى، مسائل فقهى ودیدگاههاى فقهاء مذاهب معروف اسلامى دراین تفسیر یاد و تحلیل شده است. روایات صحیحه نیز در این تفسیر بررسى شده است.

٣٦. تفسیر فاتحة الکتاب
١٨/ ٢٩٧
فارسى
خلاصه سلسله درسهاى آیت اللّه شهید سیدعبدالحسین دستغیب است که در تفسیر سوره مبارکه(فاتحه) به زبان فارسى ایراد گردیده است.
این تفسیر که از نوار پیاده شده، با مقدمه، تنظیم و تصحیح سیدمحمد هاشم دستغیب، در سال ١٣٦٢ از سوى موسسه انتشارات کاوه، تهران در ٢٦٤ صفحه چاپ ومنتشر شده است.

٣٧. قلب قرآن
١٧٩/ ٢٩٧
فارسى
سلسله درسهاى آیت اللّه شهید سیدعبدالحسین دستغیب در تفسیر سوره مبارکه (یس) است که به زبان فارسى ایراد کرده است.
این کتاب در تیرماه ١٣٦١ هـ.ش. از سوى انتشارات صبا با مقدمه و تصحیح سید محمدهاشم دستغیب، در ٢٨٥ صفحه با قطع وزیرى چاپ شده است.

٣٨. قیامت و قرآن
١٨/٢٩٧
فارسى
کتاب یاد شده مجموعه درسهاى شهید، آیت اللّه سیدعبدالحسین دستغیب است که در تفسیر سوره مبارکه(طور) در سال ١٣٧٥ هـ.ق. بزبان فارسى ایراد شده وآن گاه از نوار پیاده شده و پس از تصحیح وتنظیم از سوى انتشارات کتابخانه مسجد جامع عتیق شیراز چاپ و منتشر شده است.

٣٩. معراج
٤٣/٢٩٧
فارسى
این کتاب بیانات آیت اللّه شهید، سیّدعبدالحسین دستغیب در تفسیر سوره (نجم) است که به زبان فارسى ایراد گردیده و از سوى انتشارات کتابخانه مسجد جامع عتیق شیراز، از نوار پیاده وتنظیم و تصحیح شده و به چاپ رسیده است.
چاپ چهارم این کتاب در سال ١٣٥٤ هـ.ش. از سوى مؤسسه مطبوعاتى دارالکتاب، قم در ٣٢٩ صفحه منتشر شده است.
موضوع کتاب، اثبات معراج پیامبر ورد شبهات مخالفین، تزکیه نفس، سعى درعمل، افعال پروردگار، مراتب موت وحیات، تشریح تکون انسان و… است.

٤٠. سراى دیگر یا تفسیر سوره واقعه
١٨/٢٩٧
فارسى
این کتاب خلاصه درسهاى آیت اللّه شهید، سید عبدالحسین دستغیب در سال ١٣٧٥ هـ.ق. در تفسیر سوره مبارکه واقعه است که به زبان فارسى ایراد گردیده است و در تاریخ مرداد ١٣٦٠ هـ.ش با مقدمه و تصحیح سیّد محمدهاشم دستغیب، از سوى انتشارات کتابخانه مسجد جامع عتیق شیراز، در ٥٢٦ صفحه به چاپ رسیده است.

٤١. معارفى از قرآن
فارسى
این کتاب نیز مجموعه درسهاى آیت اللّه شهید دستغیب در تفسیر سوره مبارکه (حدید) است که به صورت سخنرانى ایراد گردیده و سپس از روى نوار پیاده و تصحیح شده و از سوى انتشارات فقیه، تهران، درتاریخ ١٣٥٨ شمسى در ٥٦٠ صفحه به چاپ رسیده است.

٤٢. رازگویى و قرآن یا تفسیر سوره مجادله
١٧٩/٢٩٧
فارسى
این کتاب خلاصه درسهاى آیت اللّه شهید دستغیب در تفسیر سوره مبارکه (مجادله) است که از نوار پیاده شده و با تنظیم، تصحیح و مقدمه سیّدمحمد هاشم دستغیب، در سال ١٣٦٢ شمسى از سوى انتشارات کتابخانه مسجد جامع عتیق شیراز در ٢١٣ صفحه چاپ ومنتشر شده است.
تفسیر یادشده با بیان ساده وقابل فهم براى عامه مردم ایراد شده وداراى مطالب خواندنى فراوان است. موضوع اصلى این تفسیر، راز نگهدارى در برابر دشمن است،ولى مطالب فراوانى، درآن مورد بحث قرار گرفته است.
درهفت عنوان اخیر یادشده. شهید دستغیب پس از ذکر آیات به تفسیرهر آیه با بیانى ساده وقابل درک براى عموم پرداخته ودراین جهت از آیات قرآنى، روایات و قصص وحکایات به گونه فراوان استفاده کرده است. و در بسیارى از موارد به مطالب فرعى وحاشیه اى نیز پرداخته شده است.
در این تفاسیر بیشتر از شیوه مفسران پیروى نشده وبه جنبه هاى لغوى وادبى وبلاغى و قراءت و … توجه نشده و در نقل آراء و روایات نیز سند ومنبعى ارائه نشده است.

ج. بررسى تفاسیر جزءهاى آستان قدس رضوى
با بررسى اجمالى که داشته ایم تفسیرى که درمورد جزء معینى از قرآن نوشته شده باشد، جز یک مورد دیده نشد واینک این تفسیر مورد بررسى قرار مى گیرد.

٤٣. راهنمایى به سوى حقّ
فارسى
اثرى است از بانو:ف. مالک که درتاریخ سال ١٣٤٥ هـ.ش. در تفسیر جزء آخرقرآن کریم(جزءعمّ)به زبان فارسى نگارش یافته است.
کتاب یاد شده درهمان سال، از سوى چاپخانه هنربخش، در ٣٧٥ صفحه، به چاپ رسیده است.
مفسّر، نخست یک آیه از سوره مورد بحث را با ترجمه فارسى آن یاد مى کند، آن گاه به شرح و تفسیر آن آیه مى پردازد. در بسیارى موارد، به شرح بسیار کوتاه واجمالى آیه، درحدّى که روشن کننده معنى ومفهوم ظاهرى آیه باشد، اکتفا مى کند و درمواردى هم، تفصیل بیشترى را دنبال مى کند. آیاتى که دربردارنده کلمات بحث انگیز از قبیل: معاد، قیامت، زلزله، حشرحیوانات و… باشد مورد تفسیر و توضیح بیشترى قرار مى گیرد. وى درمواردى که بحث تفصیل دارد، اقوال مفسران گذشته، از شیعه و سنّى را نقل مى کند و نیز روایاتى از کتابهاى معتبر فریقین ذکر مى کند. در تمام این موارد، یادکردهاى وى، فقط جنبه گزارشى دارد و درمورد اقوال مفسران و روایات، هیچ گونه نقد وتحلیلى ندارد ونیز از ذکر منابع تفسیرى و روایات کاملاً خوددارى کرده و براى روایات هیچ گونه سندى را یاد نمى کند. وى در تمام موارد، از طرح مباحث لغوى وادبى و بلاغى، کاملاً خوددارى مى ورزد واسباب نزول آیات را، درموارد بسیار اندک از قول صحابه یادآورى مى کند.