نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - بحثى درباره كتاب البديع ابن معتز

در قرن دوم و سوم هجرى كه اعراب مسلمان به مال و منال رسيده واز رفاه و آسايش برخوردار شده بودند طبقه اديب و شاعر نيز در شعر و شاعرى به زيبايى هاى شعرى توجه كردند و سعى داشتند كه ابداعاتى نشان دهند تا شعرشان بيشتر مورد توجه قرار گيرد و نثر آنان زيباتر گردد اين بود كه به زيبائى هاى هنرى و گنجايدن محسنات در سخن رو آورده شد و بدين زيبائيها نام بديع ١ اطلاق شد.

در همين دوره ها بود كه ابن معتز - خليفه شاعر - در سال ٢٧٤ هجرى كتاب[البديع] خود را نوشت. ٢

عبدالله معتز - خليفه يك روزه عباسى ٣ - در نقد شعر هم كتابى به اسم[ طبقات الشعراء] نوشته و فقط به ذكر شعرانى كه در دستگاه خلافت بوده اند و خلفاا وامراء و وزراء را مدح كرده اند پرداخته كه به قول دكتر بدوى ٤ طبانه چندان ارزش نقدى ندارد.

ابن معتز در كتاب[ البديع] زيبايى ها و بدايع واختراعات وابداعات در كلام را به دو دسته منقم ساخت : بعديع - محاسن .

اين معتز پنج باب :استعاره تجنيس

مطبقه رداعجازالكلام و مذهب كلامى را تحت عنوان بديع معرفى كرد وابواب پنج گانه را بدين طريق ثبت كرد.

[ الباب الاول من البديع و هوالاستعاره]... رك:[ البدايع] / رك:[ البديع]/ ٠٣

[ الباب الثانى من البديع و هوالتجنيس]... رك:[ البديع] ٢٥.

(الباب الثالث من البديع و هو المطابقه ...)

رك:[ البديع] .٣٦

[ الباب الرابع من البديع و هورداعجازالكلام على ما تقدمها]....

رك:[ البديع] .٤٨

[ الباب الخامس من البديع و هو مذهب سماه عمروالجاحظ المذهب الكلامى]... .

رك:[ البديع]/ ٥٣

ابن معتز براى هر يك از فنون بديعى از قرآن مجيد واحاديث و گفتار صحابه واشعار شعراى جاهلى و شعراى قرن اول هجرى و شعراى محدثين همچون بشار بن برد طخارستانى وابونواس شواهدى ذكر كرده و پس از ذكر يك سلسله استعارات زيبا يك سلسله استعارات نازيبا نيز به عنوان مثال آورده و بدين وسيله باب نقد و بررسى را گشوده است .

ابن معتز استعاره تجنيس مطابقه رداعجاز كلام و مذهب كلامى را جزء فنون بديعى دانسته و خود نيز در چند مورد بدين نامگذارى و تسميه اشاره كرده است، مثلا در صفحه ٥٧ كتاب[ البديع] نوشته است :

[قد قدمناابواب البديع الخمسه و كمل عندنا]....

و نيز در صفحه ٥٨ نوشته است :

[ انااقتصر نا بالبديع على الفنون الخمسه اختبارا من غير جهل بمحاسن الكلام]... و در همان صحفه ٥٨ تكرار كرده و گفته است :

[... ويقتصر بالبديع على تلك الخمسه]... .

از گفته هاى ابن معتز در كتاب[ البديع] چنين استنباط مى شود كه كلمه[ بديع] در نظراو مفهوم عامى داشته و منظورابن معتزاز [بديع] آن چيزى كه علماى متاخر بلاغت مورد نظرشان هست نيست .

در نظر متاخران علم بديع يعنى محسنات لفظى و معنوى روبهم رفته در علم بديع از زيبايى كلمات و طرز خوب به كار رفتن كلمات كه در ذهن شنونده و خواننده اثر بهترى بگذارد و تاثير بيشترى داشته باشد سخن مى گويد.

و ما مى دانيم كه تقسيم علوم بلاغى به سه قسم : معانى - بيان و محسنات ازابتكارات سكاكلى متوفى به سال ٦٢٦ هجرى است و شهرت عمده او هم به سبب تدوين بخش سوم كتاب[ مفتاح العلوم] است كه از علم معانى بيان و لواحق آن دو يعنى فصاحت و بلاغت و

محسنات بديعى بحث كرده است و در طبقه بندى و تبويب علوم بلاغى بسيار زحمت كشيده است .

سكاكى براى اولين بار بود كه مباحث علم بيان را منحصر به : تشبيه مجاز كنايه واستعاره دانست ٥ و نخستين بار جداگانه از علم مبانى تعريف كرد و گفت :

[ اعلم ان علم المعانى هو تتبع خواص تراكيب الكلام من الافاده و ما يتصل بها.. فى تظبيق الكلام على ما يقتضيه الحال ذكره] ٦ .

سكاكى انواع فنون بديعيه را نيز محسنات ناميده و آنها را به لفظى و معنوى تقسيم كرد واقسام هر يك را با ذكر مثال بيان كرد. ٧

نامگذارى محسنان لفظى و معنوى به علم بديع از نويسنده كتاب[ المصباح فى علوم المعانى والبيان والبديع] يعنى بدرالدين محمد بن جمال الدين بن مالك متوفى به سال ٦٨٦ ه. مى باشد.او نيز همچون خطيب قزوينى بخش سوم كتاب[ مفتاح العلوم سكاكى] را ملخص كرد و بر محسنات بديعى نام ويژه اى گذاشت و آن را علم بديع ناميد. ٨

گفتيم كه ابن معتز زيبايى ها وابداعات كلام را به دوسته[ بديع] و [محاسن] منقسم كرد و پس از بحث در مباحث پنج گانه فنون بديعى - البته دراصطلاح ابن معتز - به بحث از محاسن كلام پرداخته و محاسن كلام و شعر را فراوان دانسته وادعا ندارد كه به تمام محاسن كلام دسترسى دارد واز همه آنها آگاه است بلكه بدون نظم و ترتيب دوازده نوع از محاسن كلام را مورد بحث قرار داده و براى هر يك از آنها به آيات قرآنى واحاديث نبوى واشعار شاعران پيش ازاسلام و پس ازاسلام استشهاد جسته و درانتخاب امثله و شواهد دقت نشان داده واهميت وى در آن است كه وى نخستين كسى است كه در مسائل بلاغى بالاستقلال كتاب نوشته و فنون گوناگون اين فن را كه پيش ازابن معتز در گفتار وجود داشت و مدون نشده بود و نام ويژه اى نداشت مدون كرد و توضيح داد و شواهدى براى هر يك از فنون بديع و محاسن كلام آورد.

ابن معتز برخى از فنون را كه بعدها جزء علم معانى دانستند و در علم معانى از آنها بحث كردند جزء محاسن كلام دانسته و در محاسن كلام از آنها بحث كرد بدين معنى كه وى از

دوازده نوع زير در كتاب [ البديع] بحث كرد بدون اين كه سخنى از علم معانى و بيان به ميان آورد يعنى همه آنها را جزء محاسن كلام بر شمرد و نام ديگرى بر آنها اطلاق نكرد بطورى كه اگر خوب دقت مى بينيم كه در دوره هاى بعد برخى از آن محاسن در علم معانى و بعضى هم در علم بيان مورد بحث قرار مى گيرد در صورتى كه اين معتز در قرن سوم هجرى اين دوازده فن را جزء محاسن كلام بر شمرده است و كتاب خود را هم[ البديع] ناميده است .

ابن معتز دوازده فن از محاسن كلام را به شرح زير مورد بحث قرار داده است :

التفات در صفحه ٥٨ كتاب[ البديع] .

اعتراض كلام فى كلام لم يتم معناه ثم يعوداليه فيتممه فى بيت واحد در صفحه[ ٥٩ البديع] .

- الرجوع و حسن الخروج من معنى الي معنى در صفحه ٦٠ (البديع)

- تاكيد مدح بما يشبه الذم در صفحه[ ٦٢ البديع] .

- تجاهل العارف . در صفحه[ ٦٢ البديع] .

- هزل يرادبه الجد. در صفحه[ ٦٣ البديع] .

- حسن التضمين . در صفحه[ ٦٤ البديع] .

- تعريض و كنايه . در صفحه[ ٦٤ البديع] . افراط فى الصفه . در صحفه[ ٦٥ البديع] .

- حسن التشبيه . در صفحه[ ٦٨ البديع] .

اعنات الشاعر نفسه فى القوافى در صفحه[ ٧٤ البديع] .

- حسن الابتداءآت در صفحه[ ٧٥ البديع] .

[والسلام]

--------------------------------------------------------------------------------

يادداشتها و مشخصات منابع و ماخذ
١. عبدالله بن المعتز [ البديع] افيت مكتبه المثتنى بغداد ١٩٦٧ م از روى چاپ كراتشقوفسكى لنينگراد .٥٨ابن معتز نوشته است:[ ...لان البديع اسم موضوع موضوع لفنون من الشعر يذكرهاالشعراء]....

٢.ابن معتز در صفحه ٥٨.[ البديع] نوشته است : والفته سنه اربع وسبعين .

٣. عبدالله بن معتز كه كنيه اش ابوالعباس بوده دانش فراوانى داشته شعر هم خوب مى سروده است .او در ماه شعبان سال سال ٢٤٧ هجرى متولد شده و در سال ٢٩٦ هجرى پس از عزل مقتدر به وسيله گروهى از سران لشكر از خلافت عده اى با عبدالله بن معتزد - با لقب مرتضى - بيعت كردند واو را به دارالخلافه بردند ولى يك روز و يك شب خليفه بود سرانجام ياران مقتدر براو شوريدند و درس ٤٨ سالگى او را خفه كردند.

معروف است كه ابن معتز پس از دستگير شدن كه او را به كشتن گاه مى بردند اين اشعار را سرود:

[وقل للشامتين بنارويداامامكم المصائب والخطوبهوالدهرالذى لابد من ان يكون اليكم منه ذنوب]. خطيب بغدادى نوشته است :اين معتز ازادب بهره كافى داشت و فراوان شعر مى دانست ابن خلكان هم نوشته است :ازابوالعباس مبرد و ابوالعباس ثعلب و ديگر دانشمندان علوم ادبى را فرا گرفت و شاعر توانائى بوده

است و در شعرسرايى خوشه قريحه و مبدع و مبتكر

ابن خلكان كتب فراوانى را بدو منتسب كرده است همچون :

الزهر والرياض البديع ، مكاتبات الاخوان بالشعر، الجوارح و الصيد، السرفيات، اشعارالملوك، الاداب، حلى الاخبار ،طبقات الشعراء،الجامع فى الغناء ،كتاب فيه ارجوزه فى ذم الصبوح.

ابن عماد هم در كتاب[ شذرات الذهب] او رااديبى بليغ و شاعرى خوش قريحه دانست وافزوده است كه معانى ابداعى در شعراو فراوان هست . در تشبيه اشعار بديعى ازاو به يادگار مانده است .

براى آگاهى بيشتر در باب ابن معتز رجوع شود به ماخذ زير:

الف :[ تاريخ بغداد] حافظ ابى بكراحمد بن على الخطيب البغدادى (متوفى به سال ٤٦٣ه). چاپ ١٣٤٩ ه. ١٩٣١م در ١٤ جلد ج ١٠.١٠٠٩٥.

ب :[ وفيات الاعيان وانباءابناءالزمان] شمس الدين احمد بن محمد معروف به :ابن خلكان ٦٨١٦٠٨ه. تحقيق و تعليق از: محمد محيى الدين عبدالحميد ناشر مكتبه النهضه المصريه قاهره ١٩٤٨م .الطبعه الاولى ١٣٦٧ ه.ق . ج ٢.٢٦٣ و ٢٦٤ -

ج :[ شذرات الذهب فى اخبار من ذهب] ابوالفلاح عبدالحى بن العماد متوفى به سال ١٠٨٩ ه قاهره مكتبه القدسى ١٣٥٠ ه.ق ج ٢.٢٢١ تا ٢٢٥.

٤.دراسات فى نقدالادب العربى من الجاهليه الى نهايه القرن الثالث الدكتور بدوى طبانه مكتبه الاتجلوالمصريه الطبعه الخامسه .١٧٦.

٥.مفتاح العلوم چاپ مصر.١٧٦.

٦.ماخذ سابق .٧٠.

٧. همان ماخذ .١٧٩ ١٨٠ ١٨١ ١٨٢.

٨. البلاغه تطور و تاريخ دكتر شوقى ضيف الطبعه الثانيه دارالمعارف بمصر .٣٠٥.

٩. براى آگاهى بيشتراز شرح حال و تاليفات بدرالدين بن مالك رجوع شود به :

الف :[ بغيه الوعاه فى طبقات اللغويين والنحاه] جلال الدين عبدالرحمن سيوطى الطبعه الاولى مصر مطبعه السعاده ١٣٢٦ ه..٩٦و٩٧.

ب :[ معجم المطبوعات العربيه والمعربه] يوسف اليان سركيس مصر ج ١.٢٣٤و ٢٣٢.

ج:[ شذرات الذهب] ج ٥.٣٩٨.

بدرالدين بن مالك فرزنداين مالك معروف ( ناظم الفيه در نحو) بوده از پدر دانش آموخته در فقه واصول و نحو و معانى و بيان صاحبنظر بوده است . سيوطى در بغيه الوعاه نام كتاب او را در علوم بلاغى[ المصباح فى اختصارالمفتاح فى المعانى] نوشته و نويسنده [شذرات الذهب] نام كتاب را[ المصباح فى المعانى والبيان] دانسته و نويسنده[ معجم المطبوعات] از قول صفدى نوشته است كه در نحو معانى و بيان و بديع و عروض و منطق [ اماما فهما ذكيا حادالخاطر] بوده است .الفيه پدر را نيزاو هم شرح كرده است ٩ .

ابن معتز نامگذارى اصطلاح[ مذهب كلامى] را به جاحظ نسبت داده و در صفحه ٥٣ كتاب البديع نوشته است:[ البديع] نوشته است : [الباب الخامس من البديع و هو مذهب سماه عمروالجاحظ المذهب الكلامى] .