آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - آشنايى با موٌسسه آل البيت ع - عظيمى محمدجواد

آشنايى با موٌسسه آل البيت ع
عظيمى محمدجواد



يكى از ابعاد مظلوميت شيعه, مظلوميتى است كه در فرهنگ و مواريث فرهنگى آن متجلى است; فرهنگى كه از آغاز با عوامل و حوادث مخرب و بازدارنده زيادى مقرون گشت. اما آنچه مى توانست به كلى نابود كننده باشد چندان كار ساز نشد و تنها فرود و فرازهايى را پديد آورد; چرا كه پايه هاى فرهنگ شيعى, تكيه بر باور رادمردانى داشت كه ايثار جان را نيز در ره باور, هيچ مى شمردند.
رنج مايه بزرگان اين فرهنگ, خون مايه آنان نيز هست كه به تدريح جان بر سر آن گذاشتند يا به يكباره جان خويش را در ره آن باختند.
مجموعه مكتوبات فرهنگ شيعى درعلوم و فنون مختلف, كه بخش قابل توجهى از گنجينه كتابخانه هاى معتبر دنيا را تشكيل مى دهد, به انگيزه حضور فرهنگ شيعه در عرصه فرهنگ زمان تهيه شده و رادمردانى كه آن را فراهم كردند به همين منظور, خامه خود را از جان خويش تغذيه كردند و حاصل آن را به ما سپردند.
حال كه فرهنگ زمان, چهره اى نو و شتابى فزاينده يافته است فراهم آوردن حضور فعّال و موٌثر فرهنگ شيعه را ما برعهده داريم. كه در اين راستا دو گونه تلاش بايد داشت:
١. ادامه تلاش سلف صالح: از آنجا كه فرصت محدود آنان به سرآمد و زمان ما دريغ آن دارد كه نتوانست چهره باز تحقيقات فرهنگى و امكانات كنونى اين تحقيقات را به آن بزرگان بنماياند; بر ماست كه با ادامه راه آن بزرگان, دريغ زمان را فرونشانيم و با توجه به نياز امروز و امكانات گسترده تحقيقات كنونى, راههاى طى نشده را بپيماييم.
٢. فراهم سازى زمينه حضور: گرچه مجموعه آثار خطى و كتابهاى قديمى فرهنگ اسلامى كتابخانه هاى جهان را غنا بخشيده و موجب افتخار ماست, اما حضور در فرهنگ زمان, آهنگى ديگر است و اقتضاى ديگرى داردكه در آن سليقه, باور و فرصت نقش اساسى را باز مى كند. گرچه ديروزيان, ريزنوشته هاى گل و بوته شده بر كناره هاى كتاب را حسن كتابت و علت مدح كاتب مى شمردند واين مى توانست خستگى مطالعه را از آنان گرفته وتوان بيشترى به آنان ببخشد, و يا بر اين باور بودند كه گردش در پيچ وخمهاى صورى نگارش مفيد و ملّاپرور است و هر چه بيشتر آن, بهتر بود, اما امروزيان باورى دگر دارند: فقط جملاتى كوتاه و روشن با خطى خوش بركاغذى مناسب همراه با رعايت تمام استاندارد هاى نوشتارى, قابل مطالعه و مفيد است; چرا كه فرصت براى نظاره بر اقيانوس ناپيداكرانه فرهنگ و علوم كنونى جهان بس اندك است و اكسير گرانبهاى وقت را هر چه بيشتر بايد مراقب بود.
طبيعى است كه آنچه با معيار امروزيان هماهنگ نباشد, هرچند گرانسنگ و عميق, چندان مورد استقبال واقع نمى شود و نمى تواند حضور فعّال و مفيدى در عرصه فرهنگ زمان داشته باشد. آثار بزرگان شيعى و مواريت فرهنگى آن نيز از اين قاعده مستثنا نيست. از اين رو لازم است كه اين آثار بازنگرى جديد شده و با تحقيقات كامل و با رعايت استانداردهاى امروزى چاپ و يا تجديد چاپ گردد.
اگر همّتها فرو افتد و به اين مهم, آنگونه كه بايد نپردازيم, تنها به وجود اين آثار در گنجينه كتابخانه ها بايد دلخوش داشت و اين دلخوشى هيچ گاه مورد نظر آنان كه جان بر سر فراهم ساختن آثار سترگ شيعى گذاشتند نبوده است. ايشان در انتقال اين فرهنگ بزرگ كوشيدند و به انگيزه حضور آن در فرهنگ زمان تلاش كردند. و اينك نوبت ماست كه قدر زحمت آنان را بدانيم و حرمت رنجشان را پاس داريم.
موٌسسه (آل البيت لإحياء الثراث) در بستر احساس اين ضرورت حياتى شكل گرفت. انديشه آغازين اين تلاش سودمند فرهنگى با تجمّع تنى چند, براى نشر آثار گرانسنگ به وجود مى آيد اما سامان نمى يابد. در ادامه آن انديشه, برخى از كتابها با عنوان ( موٌسسة آل البيت للطباعة و النشر) منتشر مى شود كه مايه و پايه منابع و مصادر تحقيق را فراهم آورد. آنگاه با همّت جناب آقاى سيد جواد شهرستانى و همراهى و همگامى گروهى ـ به ويژه آقايان شيخ مهدى نجف و سيد على خراسانى ـ مستدرك الوسائل به عنوان آغاز پژوهش و تحقيق برگزيده مى شود و كار تحقيق و پژوهش آن آغاز مى گردد. ادامه اداره اين مركز سختكوش و پرتلاش در تحقيق و پژوهش, به دوش جناب سيد جواد شهرستانى است كه ـ سپاس خدا را ـ همچنان پيش مى رود.
در آغاز كار, امكانات محدود و اندك اين مؤسسه, تلاش براى تشخيص اولويتها را ضرورى مى ساخت. در سپيده دمان اين حركت آنچه شكل مى گرفت,تنها بر عقيده و باورى راستين متّكى بود. نگاهى گذرا به آنچه انجام شده است و درنگريستن به كارنامه چند ساله اين موٌسسه, نشانگر آن است كه خداوند در مسير حقّ و احياى مواريث اسلامى چه سان توفيق آفرين و پشتيبان است وراستى را: (من جاهد فينا لنهدينّهم سبلنا).
اكنون جامعه علمى ما بيش از پنجاه عنوان از آثار عالمان بزرگ را با تصحيحى ستودنى در پيش رو دارد, كه ابعاد اين كار سترگ براى موٌسس محترم و دستياران وى نيز قابل پيش بينى نبود.
شناخت كار گروهى و باور به كار آيى بهتر آن, سعه صدر و حسن استقبال از محققين و ارتباط صميمى با ديگر موٌسسات تحقيقاتى همراه با اخلاص و صميميت گروههاى همكار موٌسسه, زمينه جلب نظر الهى را فراهم ساخته و چنين توفيقى فراهم شده است.
همگامى در اين موٌسسه به گونه اى است كه هيچ كس خود را جدا از كار نمى داند و تلاش خويش را در راستاى اهداف فرهنگى و علمى خود مى يابد و به آن باور و اعتقاد دارد. همكارى اين همدلان در گروههاى ذيل شكل يافته است: ١ـ گروه گزينش
تشخيص اولويت براى تحقيق بر اساس نياز جامعه علمى و فرهنگى و انتخاب بهترين اثر در رشته علمى مورد نظر, به عهده اين گروه است. پس از انتخاب يك اثر, نسخه هاى خطى آن گردآورى مى شود تا از ميان آنها بهترين و دقيقترين نسخه انتخاب شود. ٢ـ گروه ارزشيابى نسخه ها
با تلاش اين گروه, سعى بر اين است كه از ميان نسخه هاى گرد آمده بهترين آن انتخاب شود; يعنى نسخه اى كه بتوان بيشترين اعتماد را به آن داشت, مانند نسخه موٌلف و يا قرائت شده بر وى و ديگر امتيازاتى كه درجاى خود از آن سخن رفته است. در اين ارزيابى از وجود عالمان متخصص در كتابشناسى و نسخه شناسى,فراوان استفاده مى شود. ٣ـ گروه بازخوانى و تقطيع متن
اين گروه با بهره ورى از علائم نگارش, به تقطيع متن و نقطه گذارى كتاب مى پردازد و با ويراستارى صورى متن آن را براى مقابله, تصحيح و گزينش متنى استوار, آماده مى كند. ٤ ـ گروه مقابله نسخه ها
بعد از مراحل استنساخ و ويراستارى, نسخه هاى منتخب آنها را تايپ كرده و به عنوان نسخه هاى اصلى در اختيار اين گروه قرار مى دهند. تا مورد بازخوانى مجدد و مقابله دقيق با ديگر نسخه ها قرار بگيرد, كم و زيادى عبارتها, مشخص و نسخه بدلها تعيين مى گردد. گروه مقابله نسخه ها, كار اساسى را بر عهده دارد; زيرا نقايص و كاستيها در اينجا بايد زدوده شود و از ميان برود و زمينه كار گروه استوار سازى متون آماده شود تا اين گروه بتواند صحيحترين متن را فراهم سازد. متنى كه بتوان به راحتى مراد و مقصود موٌلف را از آن دريافت. متنى صحيح ودقيق كه در پانوشتها و ذيل نوشتهاى فراوان, گم نشده باشد و با دقت كافى در اختلاف نسخه هاو شناخت دقيقترين عبارت, واژه هاى نامأنوس را توضيح و تفسير مناسب داده باشد.
بعد از طى اين مراحل, آثار مورد تحقيق, راههاى جداگانه اى را شروع مى كنند و هر يك به اقتضاى نياز خاص خود به شيوه اى خاص تحقيق مى شود; از اين رو گروههاى فرعى ديگرى به تناسب نوع نياز و موضوع اثر مورد نظر تعيين شده و به كار گمارده مى شوند; گروههايى از قبيل:
١ـ٤ـ گروه استخراج منابع و مصادر
اين گروه خود بخشهايى جدا دارد:
الف ـ گروه استخراج آيات: با صرف وقت و دقت كافى تلاش مى شود تمام آيات مذكور يا مورد اشاره و نظر در اثر مورد تحقيق, شناسايى و با نشانى كامل و دقيق ثبت گردد.
ب ـ گروه استخراج روايات: روايات مذكور در اثر و همچنين رواياتى كه در ضمن بحث به آن اشاره يا به مفاد آن استدلال شده است در كتابهاى روايى فريقين كاوش مى شود و در منابع و مصادر اوليه شناسايى مى گردد, تا با آدرس كامل ثبت گردد.
ج ـ گروه استخراج اقوال علما: اقوال علما و بزرگان اسلامى, كه در اثر مورد تحقيق آمده است, به دقت رديابى شده و با توجه به منابع دست اول مذاهب و نحله هاى گوناگون, شناسايى و ثبت مى شود. در برخى از آثار, مانند كتاب تذكره علامه حلى به لحاظ كثرت و اهميّت اقوال و آراء علماى اهل سنت در آن, گروهى خاص جهت استخراج همين اقوال تلاش مى كنند تا اگر علامه به قولى از علماى اهل سنت استناد يا اشاره اى دارد در منابع اصلى خود ايشان آن قول شناسايى و به گونه مستند ذكر شود. البته اين كار چندان ساده نيست و اهميت آن را اهل فن, بيشتر مى شناسند. با پايان گرفتن كار گروههاى فرعى مورد نياز در هر يك از آثار, كار به روش عمومى باز گشته و جريان كلى پى گيرى مى شود. ٥ ـ گروه تحقيق در اسناد و مصادر متون
اسناد و مصادرى كه در گروههاى فرعى شناسايى شده مورد دقت و بازنگرى قرار مى گيرد تا زمينه شناخت تصحيفها و تحريفها فراهم شود و اسناد تصحيح شده همراه با معرفى اجمالى رجال و شخصيتها و شرح حال كوتاهى از ايشان عرضه مى گردد. ٦ـ گروه نگارش پانوشتها
اهميّت و ضرورت پانوشتهاى اساسى و روشنگر متن, بر كسى پوشيده نيست. اما عدم دقت كافى در فراهم آمدن آن نيز موجب كسالت و دور افتادن خواننده از مبحث اصلى و گاهى نابسامانى و پراكندگى فكر مى گردد. اين گروه با عنايت بر اين مسائل با دقت خاص در گزينش آنچه گروههاى پيشين به عنوان پانوشت فراهم آورده اند, از آنها گزينش كرده و با عبارتهاى خلاصه و كوتاه به گونه اى كه مشكل آفرين نباشد پانوشتهاى لازم را تهيّه مى كند. ٧ـ گروه بازنگرى نهايى
با تمام دقت و تلاش, كاستى و نقص, امرى اجتناب ناپذير است. تلاش گروه بازنگرى بر آن است تا آنچه از دست رفته تدارك شود ونكات باقى مانده در تحقيق و پژوهش, جبران گردد و با استدراك موارد لازم هرچه بيشتر از كميها كاسته گردد. ٨. استوارسازى متن
در اين گروه اديبان و آشنايان به محتواى كتاب مى كوشند كتاب را با ويراستارى دقيق آن و دقت در جملات و عبارتها به گونه اى استوار سامان دهند و متن همگون با متن مؤلف را به دور از تصحيف و تحريف عرضه كنند. ٩. گروه فهرست نگارى
نقش فهرستهاى متنوع و فنى در كارآيى آثار و ميزان برداشت از آن ـ به ويژه درآثار تحقيقى مفصل ـ انكارناپذير است.
گروهى خاص بر روى تهيه فهرستهاى فنى لازم و موردنياز هر يك از آثار تحقيقى كار مى كنند تا همراه با تهيه مقدمه مناسب براى آثار, بر آن فهرستهاى لازم را بنگارد. در مقدمه آثار, ضمن معرفى موضوع اثر و سير تكوين و تطور آن, نوع پژوهش و مراحل آن ارائه شده و پژوهشيان معرفى مى گردند. روش تحقيق مؤسسه از ابتكارات خود آن است و بيشترين همّت آن بر تحقيق گروهى استوار است. كتابچه اى به نام منهج تحقيق المخطوطات اين روش را به خوبى شرح داده و امكان بهره گيرى از آن را براى ديگر علاقه مندان فراهم ساخته است. جدا از كميت آثار تحقيق شده در ساليان عمر بابركت (مؤ سسه آل البيت) كيفيت ممـتاز و درخشـنده آن نيز قــابل توجه اســــت; بر گزيده شدن بعضى از اين آثار در سالهاى متفاوت به عنوان بهترين كتاب سال, نمايى از توفيق آن را ترسيم مى كند. در عرضه اين آثار بلندجايگاه, تلاش بليغ به كار گرفته مى شود تابه شكيلترين گونه و ارزانترين قيمت, كتاب به دست پژوهشگران برسد. به ديگر سخن اين مؤسسه براى نشر آثار عالمان مكتب اهل بيت سود مادى را بر نمى تابد.
آثار تحقيق شده تاكنون در چهار رشته فقه, اصول, تفسير و حديث بوده است كه اميد مى رود با فراهم آمدن امكانات جديد و كاهش مشكلات به رشته هاى ديگرى از فرهنگ و علوم اسلامى نيز گسترش يابد. تراثنا
همراه با فعاليتهاى تحقيقى و پژوهشى مؤسسه, فصلنامه آن باعنوان (تراثنا) نيز منتشر مى شود. اين فصلنامه نيز در راستاى احياى ميراث فرهنگى عظيم اسلامى گام برمى دارد و وجهه همت خويش را شناسايى و معرفى آثار شايسته پژوهش و تحقيق قرار داده است تا ديگرمؤسسات تحقيقاتى و محققين كه دل در گرو احياى فرهنگ اسلامى دارند, با اين آثار آشنا شده و به كار مشغول شوند. بررسى روشهاى كار آمد تحقيق و تصحيح از جمله فصول متنوع اين فصلنامه است كه مى تواند راهنماى بسيارخوبى براى شيفتگان تحقيق و پژوهش باشد. علاوه بر اين, مسؤولين مؤسسه و محققين آن نيز در طول ساليان فعاليت خود, حُسن استقبال خود را از ديگر محقيقن و طالبان آشنايى با تحقيق و پژوهش به اثبات رسانده و هيچ گاه از همكارى و همگامى دريغ نداشته اند و نمى دارند.
فصل ديگرى از تراثنا آثار خطى موجود در كتابخانه هاى شخصى و غيره را فهرست مى كند كه اطلاع و شناسايى آن براى پژوهشيان و محققان غنيمتى است بزرگ. فصل (ابناءالتراث) مجله به لحاظ ارج گذاشتن به كار محققان و جلوگيرى از تكرار پژوهشهاى تحقيقاتى همراه با معرفى كتابها و آثار چاپ شده جديد به معرفى آثار در حال تحقيق و پژوهش مى پردازد.
بخشى از ميراث فرهنگى ما رساله ها و مجموعه هايى است كه به لحاظ محدوديت در صفحات يا محدوديت دامنه پژوهش به صورت مستقل منتشر نشده است. تراثنا با تحقيق و پژوهش بر روى اين گونه رساله ها آنها را نيز احيا مى كند. پرداختن به اجازات نقل روايت, كه در پژوهشهاى تاريخى و شرح حال نگارى جايگاه ويژه اى دارد, قسمت ديگرى از مجله را تشكيل مى دهد كه در آن به تحقيق و نقد و معرفى اين اجازات مى پردازد.
آنچه از متون كهن به دلايلى در ضمن انتشارات آن آثار نيامده است نيز مورد توجه است و به گونه اى در مجله مى آيد. علاوه بر اين مجموعه مقالات مبسوط و تحقيقى در موضوعات مختلف در اين مجله فصلى جايگاه ويژه اى دارد.
مؤسسه آل البيت براى مراكز تحقيقى جهان كه بر روى ميراث فرهنگى مذاهب و ملل كار مى كنند شناخته شده و آشناست. اين مؤسسه بابيش از پنجاه كشور جهان ارتباط فرهنگى دارد و با مراكز علمى, فرهنگستانها, آكادميهاى علوم اسلامى و اسلام شناسى كتابخانه ها و شخصيتهاى علمى آن در ارتباط است.
بخش عظيمى از معرفى فعاليتهاى پژوهشى اين مؤسسه در سطح مراكز علمى دنيا و ايجاد ارتباط فرهنگى آن بر عهده شعبه اى از آن, در شهر بيروت است. اين شعبه غير از معرفى جهانى مؤسسه, امكانات دستيابى بهتر به منابع تحقيق را نيز فراهم مى سازد و نيز بخشى از انتشارات مؤسسه در آن حروفچينى و چاپ مى گردد. چنان كه بيشتر آورديم هدف از به وجود آوردن مؤسسه آل البيت, معرفى ميراث تشيع و عرضه دلپذير وجذاب آثار بلند شيعه بوده و هست; شعبه بيروت در اين معرفى و گستراندن ابعاد شناسايى, پشتوانه عظيمى است. اين شعبه مى كوشد با آشنا ساختن محققان و مراكز پژوهش با آثار شيعه و ايرانى ـ كه اكنون نماى تشيع و فرهنگ آفتابگون اهل البيت (ع) است ـ زمينه هاى گسترش اين فرهنگ را هرچه بيشتر فراهم آورد, ودر اين راه از يارى رساندن به مؤسسه, و جريانهاى تبليغى و پژوهشى دريغ نداشته و نخواهد داشت.
مركزيت مؤسسه آل البيت در قم از وجود بيش از هشتاد نفر از محققين مختلف و شعبه آن در مشهد از وجود بيش از بيست وپنج نفر محقق و كار شناس بهره مى گيرد.
آنچه به اين تلاش بيشترين قوام و كار آيى را بخشيده است همانا اخلاص, صميميت و ايمان همدلان همگام با مؤسسه است. در سايه اين سه عنصر, آثارى احيا و به فرهنگ امروز اسلام تقديم شده است كه درخور تقدير و شايسته قدردانى است; آثارى از قبيل: مستدرك الوسائل در هجده جلد, جامع المقاصد در سيزده جلد, وسائل الشيعه در بيست جلد و آثار گرانقدر ديگر.
گروهى از محققين در مؤسسه دراحياى مصادر بحارالانوار كه در اختيار مرحوم مجلسى بوده است مى كوشند كه تاكنون موفق شده اند بسيارى از اين منابع را پس از تحقيق منتشر كنند. و تعدادى از آن نيز مراحل نهايى تحقيق را طى مى كند كه بعداً منتشر خواهد شد.
در يك نگاه گذرا به كارنامه موفق مؤسسه آل البيت مى يابيم كه ساليانه بيش از بيست جلد اثر پس از تحقيق و پژوهش منتشر شده است كه اين در مقايسه با فعاليت مؤسسات مشابه حتى مؤسسات خارج از ايران, كه از امكانات خوبى نيز برخوردار هستند, بسيار قابل توجه است.
موفقيت روزافزون را قرين ايشان مى خواهيم و از خداوند متعال كاستى مشكلات و هموارشدن راه ايشان را اميد داريم.
اينك آنچه را مؤسسه با تحقيق و تصحيح منتشر كرده است و يا در حال تحقيق ونشر دارد, در ذيل سه عنوان مى آوريم:
كتابهاى چاپ شده
١. منهج تحقيق المخطوطات
٢. تفصيل وسائل الشيعه , تا جزء ١١
٣. مستدرك الوسائل ,١٨ جلد
٤. تفسيرالحبرى
٥. كشف الاستارعن وجه الكتب الاسفار تا ج٢
٦. الحديقة الهلالية, شرح دعاء الهلال در صحيفه سجاديه
٧. مسائل على بن جعفر ومستدركاتها
٨. تاريخ اهل البيت (ع)
٩. كفاية الاصول
١٠. تقريرات آيت اللّه المجدد الشيرازى ,ج ١
١١. مدارك الاحكام فى شرح شرائع الاسلام ٨جلد (مشهد)
١٢. جامع المقاصد فى شرح القواعد ,١٣ جلد
١٣. مسكن الفؤاد عند فقد الاحبة و الاولاد
١٤. نهاية الدراية فى شرح الكفايه ,ج٥,٦فقط
١٥. الامامة والتبصرة من الحيرة
١٦. أعلام الدين فى صفات المؤمنين
١٧. الفقه المنسوب للامام الرضا
١٨. عدة الاصول
١٩. فتح الابواب فى الاستخارات
٢٠. الامان فى اخطار الاسفار و الأزمان
٢١. قضاء حقوق المؤمنين
٢٢. اختيار معرفة ارجال (رجال الكشى)
٢٣. معارج الاصول
٢٤. تعليقات على الصحيفةالسجاديه
٢٥.بداية الهداية ولب الوسائل
٢٦. تسهيل السبيل بالحجة فى انتخاب كشف المحجة
٢٧. قاعدة لاضرر ولاضرار
٢٨. مقباس الهداية فى علم الدراية ,١ـ٣
٢٩. بناء المقالة الفاظمية. كتابهاى در دست چاپ
١. كامل الزيارة
٢. وقاية الاذهان و الالباب فى اصول السنة و الكتاب
٣. الدروع الواقية من الاخطار
٤. مصباح الزائر و جناح المسافر
٥. جامع الاخبار
٦. خاتمة المستدرك ,ج١و٢
٧. مقباس الهداية فى علم الدراية ,ج٤ـ ٧ يا ٨
٨. تذكرة الفقهاء ج ١ـ٤
٩. مستند الشيعة ج ١ـ٤ (مشهد)
١٠. معالم الزلفى فى معارف النشأة الاولى و الاخرى
١١. منتهى المطلب ,ج١
١٢. قرب الاسناد
١٣. قواعد الاحكام ,ج١
١٤. وسائل الشيعه ,ج١٢ـ٢٢
١٥. كشف الاستار ,ج ٣ـ٥
١٦. تقريرات ميرزا شيرازى ,ج٣
١٧. نهاية الدراية ,ج١و٢ و٤ كتابهاى دردست تحقيق
١. منهج المقال فى تحقيق احوال الرجال
٢. منتهى المقال (رجال أبوعلى)
٣. تعليقة الوحيد على منهج المقال
٤. أمالى الصدوق
٥. ذكرى الشيعة
٦. رياض المسائل (مشهد)
٧. مصابيح الظلام (شرح مفاتيح الشرايع), (مشهد)
٨. حاشية المدارك (مشهد)
٩. فرحة الغرى
١٠. خاتمة المستدرك ,ج٣ـ ٨
١١. تذكرة الفقهاء ,ج٥ ـ ١٥
١٢. مستند الشيعه ,ج ٥ ـ ١٥
١٣. الجنة والنار (ملحق معالم الزلفى)
١٤. غنية النزوع الى علمى الاصول و الفروع
١٥. استقصاء الاعتبار فى شرح الاستبصار (مشهد)
١٦. نكت النهاية
١٧. منتهى المطلب فى تحقيق المذهب, ج٢ـ ٨ يا١٠
١٨. مجمع البيان لعلوم القرآن
١٩. التبيان فى تفسير القرآن
٢٠. الارشاد فى معرفة حجج الله على العباد
٢١. فهارس مستدرك الوسائل
٢٢. فهارس جامع المقاصد
٢٣. قواعد الاحكام ,ج٢ـ٥
٢٤. وسائل الشيعة ,ج٢٣ــ ٣٠
٢٥. كشف الاستار ,ج٦ـ١٠
٢٦. تقريرات ميرزا شيرازى ,ج٣
٢٧. نهاية الدراية ,ج٣.