آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦

مأخذشناسى كرامت انسان


(معرفى گزيدهاى از منابع با محوريت امام خمينى) جمعى از نويسندگان مقدمه
١. در دوره معاصرطرح مباحث انسان شناسى در ميان متدينان و نيزغير دين داران (سكولارها) رشد چشمگيرى داشته است. با نگاهى به منابع قرون نخست و ميانى اسلامى مانند الفهرست ابن خير, فهرست ابن نديم, الفهرست شيخ الطائفه, معالم العلماء ابن شهرآشوب, فهرست منتجب الدين, در مى يابيم كه حتى يك كتاب و رساله با عنوان كرامت (كرامه) در اين منابع ذكر نشده,ولى وقتى به دوره معاصر قدم مى گذاريم, آثار بسيارى در اين موضوع و با اين عنوان مى يابيم; به طورى كه اين تلقى پديد آمده كه پس از قرن ها نوعى غفلت از برخى آموزه هاى دينى در حوزه انسان شناسى, اينك با تلاش هاى عالمان اين دوره آن غفلت زدوده شده است. البته شرط انصاف آن است كه به ميراث و عارفان مسلمان مباحث انسان شناختى اشاره كنيم; زيرا آنان با تأليف كتاب هايى در باب انسان كامل و مانند آن, نشان داده اند كه از اين موضرع غفلت نورزيده اند.
٢. كرامت انسان داراى دو بُعدِ ذهنى (مثل تعريف كرامت) و عينى و بيرونى (مانند پرداخت دستمزد به زن به هنگام كار ) است.
بُعد ذهنى يا تلقى انسان از كرامت غالباً حاصل فرايندى است كه از چهارگونه تعريف پديد آمده است:
ـ تعريف كرامت انسان با تكيه بر واژگان مترادف و متضاد (شرح الاسم);
ـ تعريف كرامت بر اساس گزارش هاى تاريخى (كاركرد تاريخى);
ـ تعريف كرامت با تكيه بر عملكرد اجتماعى انسان (كاركرد اجتماعى);
ـ تعريف كرامت انسان با تكيه بر خُلق و خو يا رفتارهاى اخلاقى (كاركرد اخلاقى).
بُعد عينى كرامت انسان نيز داراى ابعاد گوناگون ِ اجتماعى (مانند وقف, تأمين اجتماعى),
پزشكى (مانند پيوند اعضا, سقط جنين, مرگ اختيارى), حقوقى (مانند توهين به مجرم), طبيعى (مانند خلقت انسان و قواى نفس), محيطى (مانند گازهاى سمى و آلودگى محيط), ژنتيكى (مانند شبيه سازى و معلوليت) سياسى (مانند مردم سالارى, مشاركت سياسى, آزادى), عرفانى (مانند انسان كامل), اقتصادى (مانند فقرزدايى, غناى مالى و تأمين مسكن) و تربيتى (مانند روش هاى تربيتى)است.
اين مفاهيم به عنوان مصاديق كرامت, منشأ انتزاع مفهوم كرامت در انسان مى گردد. اما به جز موارد عينى, كرامت با قضاياى اخلاقى يا نورمتيو يا حقايق نامحقق در خارج از ذهن هم ارتباط دارد; يعنى گاه از بايدها و نبايدهاى اخلاقى يا حقوقى, قضيه عام ترى به صورت (ضرورت كرامت انسان), (كرامت انسان بايد عملى شود) و مانند اينها انتزاع مى شود. اما موارد نورمتيو كه بر اساس آنها كرامت انسان مورد انتزاع قرار مى گيرد, عبارت اند از:موارد اخلاق فردى (مانند قناعت به عنوان عامل كرامت و اسراف به عنوان عامل حقارت), اخلاق اجتماعى (مانند لزوم برخورد كريمانه با مردم) وحقوق دينى (مانند تأسى به ائمه(ع) به عنوان اسوه كرامت و لزوم پرهيز از فرامين شيطان).
روشن است كه اين مأخذشناسى, رويكرد اسلامى ـ ايرانى دارد, به عنوان مثال, اگر اين مأخذشناسى از سوى محققى آمريكايى انجام مى گرفت, قطعاً دغدغه هاى ديگرى داشت.
از مباحث فوق مى توان دريافت كه كرامت انسان مبحثى چند وجهى است كه مرتبط با دانش ها و حرفه هاى گوناگون است. از اين رو, تعيين قلمرو آن براى جستجوى منابع, بسيار مشكل است. اما در كتاب شناسى حاضر, مديريت پژوهش به گونه اى انجام گرفت كه تا از تشتت و چند گانگى جلوگيرى شود.
٣. حرفه كتاب شناسى, خدمتى اطلاع رسانى است كه اقتضاى آن, معرفى تمام منابع است. همان گونه كه نبايد اطلاعاتى از قلم بيفتد و ناديده انگاشته شود, آوردن موارد بى ربط هم مشكل ساز و گمراه كننده است. مهم ترين اشكال در برخى كتاب شناسى ها, عملكرد سليقه اى است. مدير پروژه گاه بدليل تخصص در دانش خاص يا گرايش او به موضوعات مخصوص,برخى از منابع را پررنگ مى بيند و برخى ديگر را اساساً نديده مى انگارد; در حالى كه كتاب شناس بايد نگاه يكسان به همگان داشته باشد. در همين كتاب شناسى تجربه كرديم كه گاه پژوهشگر مثلاً در رشته قرآن يا در علوم اسلامى تبحر دارد و اساساً با آوردن منابع مربوط به كرامت اجتماعى (مثل اشتغال جوانان) مخالف است; در حالى كه برخلاف او, محققان ديگر به اهميت و سودمندى آن اذعان داشتند.
٤. كرامت مشترك بين چند معناست و حداقل با سه مضاف اليه در فرهنگ اسلامى به كار رفته است: كرامت انسان, كرامت قرآن (كه اغلب به شكل قرآن كريم استعمال شده) و بالاخره كرامت خداوند (كه بيشتر به صورت وصفى يعنى خداوند كريم به كار رفته است). كرامتى كه در عنوان منابع به كار رفته, به معناى كرامت انسان است; يعنى توانايى ها, ويژگى ها و خصايص ويژه انسان,نه ديگر موجودات. در واقع كرامت انسان در فرهنگى دينى مقوّم نوعيت انسان است; همان طور كه در فلسفه ارسطويى, نطق, مقوِم نوعيت آدمى است;يعنى, انسان به عنوان نوع, ويژگى هايى دارد كه هيچ موجودى در عالم هستى ندارد. اين ويژگى گاه ذاتى و گاه عرض خاص آدمى است. البته در اينجا گاهى مباحث درباره قشر خاصى از انسان ها مانند زنان و گاهى فقط درباره يك انسان به عنوان نمونه كامل كرامت انسان مانند حضرت فاطمه(س) برخى از نويسندگان در پژوهش حاضر, به بررسى يك يا چند عامل كرامت پرداخته اند; مانند تأثير آزادى يا دولت اسلامى در پيدايش و تداوم كرامت.
مثال فوق آورده شد تا معلوم گردد كه كرامت انسان با شبكه اى از متغيرات گوناگون ارتباط دارد.
٥. چند دهه است كه كرامت انسان نقل همه محافل علمى و فرهنگى است. البته ممكن واژه كرامت يا Dignity را به زبان نياورند, ولى از خشونت, صلح, دزدى و غارت اموال, آزادى و مفاهيمى از اين قبيل سخن مى گويند كه اينها با كرامت انسانى ارتباط دارند. از نظر آمارى, بعد از حقوق بشر, بيشترين حجم تحقيقات درباره كرامت است. هم اكنون چند عنوان مجله تخصصى در جهان به نام كرامت انسان انتشار مى يابند و آثار زيادى در قالب كتاب, مقاله و پايان نامه تأليف و عرضه مى شوند.
كرامت از دو منظر قابل بررسى است: يكى از منظر عينى و ديگرى از منظر متغيرات انتزاعى و ذهنى كرامت.
در منظر اوّل مقوله هايى مثل ورزش, فوتبال, دولت, آداب و رسوم, اعمال ماه رمضان, كربلا, عاشورا, زلزله, معلم, حقوق مادى ادارى ها, روزنامه نگارى, رفتار اصلاح طلبان و امثال اينها را متغيرى مرتبط با كرامت انسان مى شناسند و به بررسى آنها اقدام مى كنند. تقريباً همه منابع اين فهرست واره اين گونه اند.
بعضى اين گونه بررسى ها را علمى نمى شمارند و ارزش علمى براى آنها قائل نيستند, امّا على رغم ميل اينان, تحقيقات در سراسر جهان به اين روش گرايش دارد. متأسفانه در بين متدينان و حوزه هاى دينى, كمتر به متغيرهاى عينى كرامت توجه شده است و همواره به موضوعاتى مثل تعليم اسما به آدم, سجده ملائكه, خلقت آدم و حوا, فطرت و اختيار و اراده مى پردازند. اين مسائل مناسب و در جاى خود كارساز است, ولى بايد به موضوعات عينى هم پرداخت.
٦. اين مأخذشناسى گزيده هاى از كتاب نسبتاً حجيمى است كه در معرفى آثار كرامت انسان براى همايش كرامت انسان و امام خمينى تأليف شده است. منابعى از آن كتاب كه در عنوان واژه كرامت و مترادفات يا متضادهاى كرامت را داشت, در اين مأخذشناسى ذكر و در دو فصل تنظيم شده است:
فصل نخست: آراى امام خمينى و تحليل ديدگاه هاى ايشان;
فصل دوم: عناصر كلامى و معنوى كرامت;
اين مأخذشناسى گزينشى است و همه منابع را معرفى نكرده است; بلكه در آن منابعى آمده كه درباره كرامت و به نوعى با امام خمينى مرتبط است.البته علاوه بر منابعى كه ديدگاه هاى ايشان را جمع آورى و ايشان را تحليل كرده, آثارى هم كه براى بررسى آراى ايشان سودمند است معرفى شده است.

فصل نخست: آراى امام خمينى و تحليل ديدگاه هاى ايشان

الكائى, قربانعلى
نقش زمان و مكان در اجتهاد و بررسى جايگاه آن در انديشه فقهى حضرت امام خمينى١, استاد راهنما عليرضا فيض, استاد مشاور على مهدى زاده, تهران, دانشگاه آزاد واحد تهران مركزى. مركز كارشناسى ارشد, ١٣٧٦ ـ ١٣٧٧ .
هدف اين تحقيق تبيين هماهنگى و تناسب فقه و جامعه, شريعت و تحول زندگى امروزى و اجتهاد شيعى و تأثير زمان و مكان در فرايند اجتهاد استنباط است; تا اندازه تأثير فقه در تحقق جامعه ايده آل و كرامت اجتماعى به دست مى آيد. اين پژوهش در سه فصل به تبيين ضرورت و جايگاه عينى و ارزشى فقه و جامعه پرداخته و نتيجه كلى آن نشان دادن اين است كه با توجه به جهان مدرن و روابط عينى و انديشه هاى جديد, بايد از اجتهاد سخن گفت. انسان مدرن گرفتار بحران هاى گوناگون است و براى رهايى بايد فقه را به عنوان فلسفه عملى زندگى برگزيند; البته فقهى كه به اقتضائات مدرن و كرامت انسان توجه داشته باشد.
امام خمينى, سيدروح اللّه (رهبر انقلاب و بنيان گذار جمهورى اسلامى ايران)
آيين انقلاب اسلامى از ديدگاه امام خمينى (گزيده اى از انديشه و آراى امام خمينى), چاپ چهارم; تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦.
گردآورى و تنظيم انديشه ها و سخنان امام خمينى درباره انقلاب اسلامى است. اهم مباحث آن چنين است: مبانى انقلاب, ضرورت و فلسفه بعثت انبياء, امامت و تشيع, علل و زمينه هاى انقلاب, نقش مردم در انقلاب, استبداد رژيم به عنوان عامل انقلاب.
به نظر امام خمينى رژيم پهلوى زمينه ساز حقارت انسان و تحقير مسلمانان بود, ولى انقلاب اسلامى به مردم كرامت و شرافت بخشيد.
استضعاف و استكبار از ديدگاه امام خمينى, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٨٠, ١٩١ص.
استضعاف (به ضعف كشاندن مردم) مرادف تحقير مردم است. عامل اين حقارت استكبار است. اين تجربه در مقاطع مختلف تاريخ بشر بوده و به ويژه در دوره انقلاب اسلامى و جمهورى اسلامى هم وجود داشته است. برخى از فصل هاى اين كتاب چنين است: نقش مستكبرين در تحقير مردم, نقش مستضعفين در تكوين نهضت اسلامى, محروميت زدايى از حقوق مستضعفان, توجه به كرامت هاى مستضعفان.
انسان شناسى در انديشه امام خمينى, به كوشش مرضيه اخلاقى و شايسته شريعتمدارى, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٨٥, ٤٢٨ص.
اين اثر جلد ٤٣ تبيان است كه سخنان امام خمينى را ذيل موضوعات مختلف طبقه بندى و تنظيم كرده است.
غير از مباحث درباره انسان كامل, بقيه نظريات امام خمينى در هشت فصل آمده است. فصل اول درباره حقيقت و ماهيت انسان است و به مباحثى مثل مقايسه انسان و حيوان, بُعد حيوانى انسان, تكامل مراتب وجودى انسان, مقامات نفس انسان پرداخته است. فصل دوم (انسان در نظام هستى) به جايگاه و منزلت انسان در جهان هستى مى پردازد. فصل سوم (قواى نفس انسان), حدود و روابط قواى نفس, اختلافات قوا, تربيت و تعديل قوا و تجديد قوا در شرع را بررسى مى كند. فصل چهارم درباره روح و قلب مثل جايگاه و ويژگى هاى آنها است. فصل پنجم به شناخت انسان مى پردازد و فصل ششم درباره چگونگى خلقت, هبوط و تكامل نفس, فطرت و چگونگى فطرت و فطرت الهى است. فصل هفتم (مقام و جايگاه انسان) به عظمت و منزلت انسان, مقامات والاى انسانى, مقامات انسان در سير تكامل, ملاك ومعيار انسانيت و كمال انسان مى پردازد. سرانجام آخرين فصل درباره انسان و تربيت او است و اهميت و ضرورت تربيت, روش انبيا و ائمه(ع), روش و آثار تربيتى انبيا, عوامل مؤثر بر تربيت را بررسى مى كند.

جايگاه زن در انديشه امام خمينى, چاپ هفتم, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٨, ٣١٢ص.
اين اثر دفتر هشتم مجموعه تبيان است كه گفتارهاى امام در اين موضوع را دسته بندى كرده است. به نظر نويسنده, امام خمينى منزلت و عزت ويژه اى براى زنان قائل است. ديدگاه هاى امام در شش فصل دسته بندى شده اند:
زنان بزرگ عالم, فصل نخست اين اثر است و به زنانى مثل حضرت فاطمه, زينب, خديجه و مريم مى پردازد. اينان زنانى اند كه در نگاه امام, در اوج كرامت و شرافت قرار دارند و مى توانند الگوى مناسبى براى زنان باشند.
فصل دوم (جايگاه حقوق زن در نظام اسلامى) داراى اين عناوين است: كرامت و مقام زن در اسلام, حقوق زن در اسلام, نقش زن در مبناى جامعه توحيدى.
فصل سوم (نقش خانواده و زنان در تربيت انسان ها) به اين مباحث مى پردازد: توجه اسلام به زندگى خانوادگى, اهميت خانواده و وظايف آن.
مباحث شايان توجه سه فصل ديگر عبارت اند از: نقش زنان در انقلاب اسلامى ايران, حضور زنان در جنگ تحميلى, نقشه هاى استعمار براى حقارت زنان در دوره پهلوى, خود باختگى و غرب زدگى عوامل ضد كرامت, ادعاى تساوى حقوق زنان دامى براى زنان, آزادى كاذب زنان در دوره پهلوى.
جايگاه مردم در نظام اسلامى از ديدگاه امام خمينى. چاپ اول, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٩, ٢٤٤ص.
اين اثر دفتر ٣٥ از مجموعه تبيان است. اين دفتر به جايگاه مردم در نظام اسلامى اسلام مى پردازد. در واقع انسان كريم و با كرامت است كه در عرصه جامعه حضور و مشاركت مى يابد ولى انسان هاى عقب مانده و حقير, چنين توان و استعدادى را ندارند. مباحث مهم اين اثر عبارت اند از: حق حاكميت مردم در نظام اسلامى, نقش مردم در برپايى نظام ها به نظر امام خمينى هر نوع مردم موضوعيت و مطلوبيت ندارد و فقها مردمى كه داراى اين ويژگى هاست مطلوب است: ايمان, اسلام خواهى, بيدارى و رشد دينى و رشد سياسى.
حكومت اسلامى و ولايت فقيه در انديشه امام خمينى, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٨٤, ٨٥٧ص.
اين كتاب به عنوان دفتر چهل و پنجم تبيان به گردآورى و تنظيم انديشه هاى امام خمينى در زمينه حكومت اسلامى و ولايت فقيه مى پردازد. اهم مباحث اين كتاب چنين است: حكومت و منشأ مشروعيت آن, جمهوريت و اسلاميت, اختيارات ولى فقيه, كاركرد حكومت اسلامى, مردم گرايى, گسترش عدالت, رفع تبعيض, گسترش كرامت و آزادى, مردم در حكومت اسلامى, حقوق اجتماعى مردم.

روحانيت و حوزه هاى علميه از ديدگاه امام خمينى, به كوشش معاونت پژوهشى مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى. چاپ دوم, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٨.
مجموعه اى از ديدگاه هاى امام خمينى درباره روحانيت به عنوان هدايتگران جامعه و زمينه سازان كرامت مردم است. مباحث مربوط به كرامت عبارت اند از: وظايف روحانيت, بيدار كردن مردم, ظلم ستيزى, فقه ستيزى.
نيز به عوامل ضد كرامت در جامعه روحانيت مى پردازد: آفات فردى و اجتماعى روحانيت, هواى نفسانى, تحجر و سطحى نگرى.
سرّ الصلوة (معراج السالكين و صلوة العارفين), چاپ اول, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام, ١٣٦٩, ١٦٩« ٩٦ص.
برخى مباحث مهم اين اثر عبارت است از:مقامات و مدارج انسان, نماز انسان معمولى و نماز انسان سالك و انسان ولى, حضور قلب, طهارت, وقت, سجود, ركوع, تشهد.
نبوت از ديدگاه امام خمينى, به كوشش فروغ السادات رحيم پور, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٨٠, ج« ٧٠٥ص.
اين اثر جلد چهل و يكم تبيان است كه به روش موضوعى به مجموعه سازى نوشته ها و آثار گفتارى امام مى پردازد. اساساً نبوت عامل سعادت و كرامت انسان است.
نويسنده مباحث را در سيزده فصل تنظيم كرده است در فصل اول درباره ضرورت ارسال انبيا سخن گفته شده و در زمره ضرورت ها, زمينه سازى براى كرامت انسان است. حقيقت نبوت و نبى, خصوصيات انبياى الهى, معجزه, عصمت, مقام رسالت انبيا, مقام و شخصيت انبيا, مقام و شخصيت رسول اكرم (ص), بعثت, معراج, وحى قرآن, جامعيت و عالميت اسلام, مقاصد و جوهره دين از ديگر مباحث اين كتاب است.
در لابلاى مطالب اين فصل ها, در جاهاى مختلف, به كرامت و انسان سازى مى پردازد.
ولايت فقيه (حكومت اسلامى), چاپ اول: قم, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٣.
بررسى مسائل و ابعاد ولايت فقيه است. امام خمينى نخست به لزوم و ضرورت حكومت اسلامى مى پردازد و نقش آن را در تحقيرزدايى از انسان و ايجاد زمينه هاى كرامت انسان تحليل مى كند.
(امام سجاد(ع): اسوه فضيلت و كرامت), انتخاب, (٢٢ ارديبهشت ١٣٧٨), ص٧ .
بررسى شخصيت امام چهارم شيعيان به عنوان اسوه كرامت موضوع اين مقاله است. بابايى زارك, على محمد
امت و ملت در انديشه امام خمينى, چاپ اوّل: تهران, مركز اسناد انقلاب اسلامى, ١٣٨٣.
كرامت انسان مرتبط با قلمرو جغرافيايى به نام امت يا ملت است. با نقد و ردّ ملى گرايى و اثبات امت اسلامى, قلمرو كرامت انسان گسترش مى يابد. نويسنده آراى امام در نقد ملى گرايى و اثبات امت اسلامى و مبانى امت مثل ظلم ستيزى, وحدت و پيوستگى امت را بررسى مى كند. پهلوان, عاطفه
آزادى و دموكراسى در انديشه امام خمينى, مقدمه سيدمحمد موسوى خوئينى. چاپ اوّل: تهران, مؤسسه نشر و تحقيقات ذكر, ١٣٧٩.
به نظر نويسنده آزادى از طبيعى ترين حقوق انسان و نمادهاى كرامت است و نوع مطلوب آن موجب كرامت و بزرگ منشى انسان مى شود. سرفصلهاى مرتبط با كرامت عبارت اند از: آزادى اقليت هاى مذهبى, دموكراسى, مشروعيت و مقبوليت, اختلاف آرا و احترام به آنها, انتقاد از نظام و رفتار مسئولان و احترام به آن. حاجتى, مير احمدرضا(متولد ١٣٤٥)
عصر امام خمينى, قم, بوستان كتاب قم, ١٣٨١,٤٠٠ص.
نويسنده علاوه بر شخصيت امام خمينى و زندگانى ايشان, به سيره و آراى ايشان در اين عصر مى پردازد. برخى مباحث از اين اثر درباره منزلت انسان و كرامت او است: حيات معنوى انسان, عصر امام خمينى و رويكرد دينى و معنوى انسان معاصر, آسيب هاى انسان, تحقير انسان, ارزش انسان, سرخوردگى و ناهنجارى هاى انسان, نابسامانى ها يا مصاديق حقارت انسان مثل رشوه, سرقت, انحطاط اخلاقى بشر. حاجى زاده, عليرضا و دارينى, محمود
استكبار جهانى و شيطان بزرگ از ديدگاه امام خمينى, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى,١٣٨٣, ٢٧٨ص.
استكبار در فرهنگ قرآنى از ديدگاه امام خمينى, تحقيركننده انسان ها و جوامع جهانى است و موجب نابودى كرامت انسانى مى شود.
اين كتاب مجموعه اى از اقوال و سخنان امام درباره استكبار و شيطان بزرگ است و به عنوان جلد سى و يكم تبيان منتشر شده است. برخى سرفصل هاى مهم آن اين گونه است: ايجاد تفرقه, عقب نگه داشتن ملل, ترويج ظلم و فساد و فقر, بيدارى و هوشيارى در برابر استكبار, اتحاد و همبستگى ملل. حسينى, سيدعلى اصغر (متولد ١٣٤٤).
مشاركت سياسى از ديدگاه امام خمينى. چاپ اوّل: قم, حبيب, ١٣٨١, ٢٣٢ص.
ابتدا نظريات مشاركت سياسى را بررسى و آن گاه نقش و جايگاه مشاركت را در سياست و توسعه تحليل كرده است. سپس ذيل سرفصل هايى مثل آراى مردم, مقبوليت مردم, دموكراسى از ديدگاه امام, تبيين مشاركت سياسى, آراى امام خمينى را بررسى مى كند. مشروعيت سياسى در مكاتب سياسى از عناصر كرامت اجتماعى انسان شمرده مى شود و همين نكته در انديشه امام هم به چشم مى خورد. حسينى, سيده معصومه
(نقش هاى سياسى مردم از ديدگاه امام خمينى), مردم سالارى دينى, تهران, عروج, ١٣٨٥, ج ٢, ص١٢١ ـ ١٥٠ .
نويسنده توجه به مشاركت مردم در سياست را داراى پيشينه اى دير هنگام در اسلام مى داند; تا اينكه امام خمينى با جديت لزوم مشاركت مردم را مطرح مى كند.
در اين مقاله در چهار فصل ديدگاه هاى ايشان را توضيح مى دهد: سازگارى نظام اسلامى با دموكراسى, مقبوليت بخشى يا مشروعيت دهى, نظارت مردمى, حمايت از نظام سياسى. حكيمى, محمدرضا
تفسير آفتاب: نگرشى به رسالت اسلام و حماسه انسان در رهبرى امام خمينى, تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, بى تا.
اين اثر نخستين كتاب درباره امام خمينى است. بخش اول به شناخت نهاد ها در طول تاريخ اختصاص دارد و در فصل هايى چون پادشاهان, حاكمان, رهبران راستين, به رفتار و منش اين اقشار در طول تاريخ مى پردازد.
نويسنده در بخش بعد, آزادگى نهضت, حماسه آفرينى, آرمان ها را جزء مبادى اين انقلاب مى داند, سپس به ماهيت ايدئولوژيكى انقلاب و جايگاه دينى و تاريخى آن مى پردازد و اشاره مى كند كه تحقير شخصيت انسانى, يكى از عوامل شروع انقلاب در ايران بود. به عقيده نويسنده, انقلاب اسلامى ايران با رهبرى امام خمينى, براى رفع تحقيرها و تحقق كرامت و عزت پديد آمد. حماده, طراد
اسرار الحكمه والعرفان فى شعر الامام الخمينى, ع. بيروت, دار المحجه البيضاء, ١٤٢٢ ق/ ٢٠٠١ م.
بررسى اشعار عرفانى امام خمينى كه گوياى ديدگاه هاى ايشان درباره انسان كامل و كرامت انسانى است. برخى مباحث آن چنين است: حب و عشق, انانيت و عبادت, فضاى الهى و عبوديت. خليلى, مصطفى (متولد ١٣٤٢).
شريعت و معيشت از ديدگاه امام خمينى و علامه طباطبايى, قم, دفتر تنظيم و نشر آثار علامه طباطبايى, ١٣٨٢.
معيشت و شريعت يا دين و دنيا را از نگاه امام و علامه بررسى و رابطه انسان در بهره بردارى از مواهب دنيا و نقش شريعت در كرامت و سعادت انسان را تحليل مى كند. اهم مباحث اين كتاب چنين است: نگرش انسان به دنيا, تفسير غلط از دنيا, ارتباط دين و دنيا, توسعه جامعه از نظر اسلام و تأثير آن در كرامت انسان, جامعه مدنى, نقش دين در اداره مطلوب جامعه, علل انحطاط مسلمانان و توسعه حقارت, نقش دين در تأمين سلامت مردم. دريايى, محمد رسول
(امام خمينى و احياى شخصيت زن مسلمان در اسلام), مجموعه مقالات كنگره بين المللى امام خمينى و احياى تفكر دينى, ج ١,تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦, ص١٦٣ ـ٢٠٤ .
به نظر نويسنده يكى از دغدغه ها و تلاش هاى امام خمينى, احياى منزلت و كرامت و حقوق زن بوده است. اين مقاله ابعاد اين تلاش ها را توضيح مى دهد. ذبيان, سامى
ايران والخمينى, ع. بيروت, دار الميسره, بى تا.
در اين اثر, كارنامه امام خمينى در مبارزه با رژيم پهلوى و رهبرى انقلاب اسلامى و تأسيس جمهورى اسلامى و تحقق شرافت و عزت انسانى نقد و بررسى و ثمرات فعاليت هاى ايشان در عرصه هاى مختلف از جمله در كرامت و منزلت آدمى و حقوق انسان و زن تحليل شده است. راه چمن, محمدرضا
سيماى تعليم و تربيت اسلامى در آينه تفكرات امام خمينى, تهران, واحد مركزى دانشگاه آزاد اسلامى, ١٣٧٦.
نويسنده به تعليم وتربيت در انديشه و رفتارهاى عملى امام خمينى مى پردازد. به نظر او, تربيت عامل و زمينه ساز سعادت و كرامت انسان است. اهم مباحث اين پايان نامه چنين است: اهميت تربيت از نگاه امام خمينى, عوامل مؤثر بر تربيت, انسان از ديدگاه امام, ويژگى هاى ذاتى انسان, ويژگى هاى اكتسابى انسان, ويژگى هاى اجتماعى, معنوى و عاطفى انسان, روش تهذيب و خودسازى, مراحل تربيت. رجائى, غلامعلى
برداشتهايى از سيره امام خمينى, چاپ پنجم, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦, ٣٤٠ص.
از آنجا كه امام خمينى داراى كرامت ذاتى بود, انديشه ها و رفتارهاى مردم گرايانه داشت. در واقع او مردم را باور داشت. از ديگر سو,رفتار امام زمينه ساز كرامت بوده است.
كتاب حاضر, علاوه بر سيره امام خمينى, به جنبه هاى كرامتى امام هم توجه داشته است. رجبى, محمدحسن
زندگى سياسى امام خمينى, تهران, چاپ هاى مختلف.
چاپ عربى:
الحياة السياسية للامام الخمينى, ع. ترجمه فاضل عباس بهزاديان. بيروت, دار الروضه, ١٩٩٣ م.
بررسى زندگى و سيره سياسى امام خمينى است. فعاليت هاى امام در مبارزه با رژيم شاهنشاهى به سرنگونى اين رژيم منجر شد و در واقع موانع كرامت انسان مرتفع شد. به علاوه, انقلاب اسلامى نوعى تكريم انسان ها و مشاركت آنها در سرنوشت خودشان بود و سپس تشكيل جمهورى اسلامى در ايران, به گسترش كرامت و دفع حقارت انسان انجاميد. رنجبر, مقصود
(آزادى سياسى از ديدگاه امام خمينى), مردم سالارى دينى, تهران, عروج, ١٣٨٥, ج٣, ص٤٦٥ ـ ٤٩٨ .
بررسى آزادى سياسى به عنوان عامل كرامت سياسى انسان است. امام خمينى اصل آزادى را مورد توجه قرار داده و يكى از اهداف انبياى الهى و نيز انقلاب اسلامى, تحقق آزادى در جامعه بوده است. اما ايشان قيودى براى آزادى و حدود آن به كار مى برد كه درك مراد ايشان را از آزادى دشوار مى سازد; چون وى معتقد است آزادى واقعى, رهايى از قيد و بند نفس و سير و سلوك به سوى كمال است. پس از تحقق آزادى درونى, زمينه براى آزادى بيرونى هم فراهم مى شود. اين مقاله در دو فصل تنظيم شده است: آزادى از ديدگاه امام خمينى, انواع آزادى از ديدگاه امام خمينى.
حقوق و آزاديهاى فردى از ديدگاه امام خمينى, تهران, مركز اسناد انقلاب اسلامى, ١٣٨٢,٢٢٤ص.
آزادى هر كس در عقيده, انديشه و فعاليت, نوعى احترام به اوبه شمار مى رود و موجب گسترش كرامت اجتماعى مى گردد. نويسنده در فصل مستقلى ذيل انسان شناسى امام خمينى به مبانى نظرى آزادى مى پردازد.رفتار با مردم, خوددارى از تجاوز به حقوق مردم, مخالفت امام با شكنجه و بدرفتارى با زندانيان, به عنوان مصاديق بارز ناديده گرفتن كرامت افرادبر شمره شده اند. رؤوف, عادل
الامام الخميني… الخطاب, الدولة, الوعى. ع. دمشق, المركز العراقى للاعلام والدراسات, ١٤٢٢ ق/ ٢٠٠١ م.
بررسى انقلاب اسلامى ايران بر اساس آرا و رفتارهاى امام خمينى است. در اثر دستاوردها و كارنامه امام خمينى در دوره انقلاب بررسى و موفقيت اين تجربه در آزادى و دموكراسى و كرامت بخشيدن به جامعه ايران تحليل شده است. ريعان, زهرا
آثار و مقاصد بعثت نبى اكرم(ص) از ديدگاه حضرت امام خمينى, كارشناسى ارشد. تهران, دانشگاه آزاد اسلامى, ١٣٧٧.
ييكى از اهداف بعثت انبيا به ويژه رسول اكرم(ص), توسعه معنويت و انسانيت, فضاى احترام آميز و كرامت ورزى متقابل ميان انسان ها بوده است. برخى عناوين اين پايان نامه اين گونه است: ضرورت بعثت از نگاه فلاسفه و متفكران بزرگ شرق و غرب, تكامل انسان, ترقى معنوى انسان, ساخته شدن انسان كامل.
بررسى سيماى قرآن در انديشه حضرت امام خمينى, تهران, پيام آزادى, ١٣٧٨, ٣٢٨ص.
بررسى روش فهم قرآن از ديدگاه امام خمينى است. نويسنده ابتدا به انسان كامل مى پردازد و در ادامه, اجراى عدالت اجتماعى و تهذيب نفس و نقش قرآن در انسان سازى را بررسى مى كند. زاهدى, احسان
نگاهى به آزادى از منظر امام خمينى, قم, الطيار, ١٣٨٢, ٩٥ص.
به نظر نويسنده, امروزه از آزادى سوء استفاده مى شود و اين واژه مجملى براى مبارزه با عدالت و حق دانسته شده است, ولى امام خمينى آزادى را براى نجات امت,برقرارى عدالت, و بزرگى و كرامت ملت مى خواست. از اين رو, نويسنده علاوه بر پرداختن به انواع آزادى ها, به نقش آنها در زندگى اجتماعى مى پردازد. زمانپور, مجيد (متولد ١٣٣٨)
لطايف عرفانى برگرفته از آثار امام خمينى, تهران, پازينه, ٣٨٠١, ٢٠٠ص.
بررسى ديدگاه هاى عرفانى امام درباره مسائل مختلف است از جمله:انسان كامل, فطرت, قلب انسان, نفس, مؤمن و ويژگى هاى مؤمن, سير و سلوك, انسان به عنوان خليفه خداوند, شيطان به عنوان عامل ضد كرامت. سلطانى, منظر
(زن و عرفان, حضرت فاطمه زهراء مظهر انسان كامل), تأملى بر جايگاه زن, مجموعه مقالات فارسى كنگره بين المللى جايگاه و نقش زن از ديدگاه امام خمينى, ج ٢,تهران, كميته تبليغات و انتشارات ستاد, ١٣٧٩, ص١٦٩ ـ ١٩٦(٣٤٧).
كتاب, تبيين عرفانى انسان كامل و مقام و موقعيت فاطمه زهرا(س) به عنوان يك انسان با كرامت است. نويسنده, به روش توصيفى و با بهره گيرى از آيات, روايات و كلمات عرفا و امام خمينى در مورد انسان كامل و اثبات مقام جانشينى خداوند براى او, حضرت زهرا (س) را مصداق انسان كامل مى داند, نويسنده در ادامه به برخى از ويژگى هاى آن حضرت اشاره مى كند; از جمله: عبادت, عصمت حضرت زهرا(س), صراط مستقيم بودن انسان كامل, كرامت, علم, غيرت و صبر حضرت زهرا(س),; دعا براى گنهكاران و رضا به قضاى الهى.
در پايان, اسماى آن حضرت و وجه تسميه آنها را توضيح داده شده است. سليمان, سمير
الامام الخمينى والمشروع الحضارى الاسلامى, ع. بيروت, دار الوسيله, ١٤١٣ ق/ ١٩٩٣ م.
بررسى نقش امام خمينى در تمدن و فرهنگ اسلامى پرداخته و خط مشى تمدنى ايشان را توضيح داده است. تمدن سازى براى انسان هاى تربيت يافته اى است كه از هر جهت آمادگى داشته باشند. شفيعى مازندرانى, سيدمحمد
پرتوى از مبانى تربيتى عرفانى امام خمينى, چاپ دوم, قم, دفتر انتشارات اسلامى, ١٣٧٦.
نويسنده به تفصيل به مقايسه آراى تربيتى امام با ديگر فرهيختگان تربيتى مى پردازد و سرفصل هايى مثل عوامل تربيت, اهداف تربيتى و مبانى تربيتى امام خمينى را به عنوان روشى براى نيل به عزت و انسانيت و كرامت بررسى مى كند. به نظر نويسنده, هدف امام خمينى تربيت و پرورش انسان هاى مورد نياز جامعه و برقرارى نظامى است كه همه انسان ها محترم شمرده شوند و كرامت همه تأمين شود. شكورى, ابوالفضل
(مفهوم آزادى در انديشه سياسى امام خمينى), آينه پژوهش, ش ٥٨, مهر ١٣٧٨,ص١٠ ـ ٢٠ .
آزادى به عنوان يكى از جلوه هاى كرامت انسان در ديدگاه هاى مختلف از جمله در انديشه سياسى امام خمينى بررسى شده است. نويسنده سپس با مراجعه به سخنان امام خمينى در باره آزادى, جايگاه و مفهوم آزادى را در انديشه سياسى امام خمينى توضيح مى دهد و در ادامه, آزادى منفى و آزادى مثبت و سخنان امام خمينى در باره انواع آزادى هاى مدنى را مطرح مى كند. وى در پايان نتيجه مى گيرد كه امام خمينى آزادى را از حقوق اساسى و اوليه هر فردى مى داند كه نه اعطائى و نه قابل سلب است. وى اضافه مى كند: برداشت امام خمينى از مفهوم آزادى, مفهوم مثبت آن است كه طبق آن هر انسانى تا آنجا آزاد است كه از آزادى, در نفى كرامت انسانى خود و تعرض به حقوق مسلم ديگران استفاده نكند. از نظر امام خمينى حدود آزادى را قوانين اساسى اسلام معلوم مى كند. شيدان شيد, حسينعلى
(مردم سالارى در انديشه سياسى ميرزاى نائينى و امام خمينى), معرفت, پيش شماره اول, زمستان ١٣٧٠, ص٣٦ ـ٤٢ و ش٢ (بهار ١٣٧١).
نويسنده به بررسى انديشه هاى نائينى و امام خمينى در عرصه مشاركت مردم در امور سياسى و اجتماعى و به طور كلى مردم سالارى پرداخته است كه در نظام جهانى يكى از جلوه هاى كرامت انسان شناخته مى شود. شيركش, هيثم
(كرامت انسان در حكومت امام خمينى), روزنامه جمهورى اسلامى, ش٧٩٥٦ (١٢ دى ماه ١٣٨٥), صفحه١٠ .
نظريات و رويه عملى انسان در تكريم انسان و احترام به مردم معرفى شده است. صادقى, حجت اللّه
گذرى بر انديشه هاى سياسى امام خمينى, بى جا, نشر عصمت, ١٣٧٩, ١٦٠ص.
اين كتاب به تحليل ديدگاه ها و مواضع سياسى امام خمينى مى پردازد. نويسنده معتقد است كه مباحثى مثل ضرورت تشكيل حكومت اسلامى براى توسعه فرهنگ مردم و ارتقاى انسانيت, مرتبط با كرامت است. سرفصل هاى ديگر عبارت است از: نقد مشروعيت دولت بر اساس زور و غلبه, اهداف حكومت اسلامى مثل اقامه قسط و عدل, سعادت بشر, حفظ نظم و امنيت, نجات مردم مظلوم, گسترش تعليم و تربيت, بررسى اصول سياست خارجى مانند حمايت از مظلومين, احترام متقابل و دفاع از مسلمانان. صادقى اُرزگانى, محمد امين (متولد ١٣٤١)
انسان كامل از نگاه امام خمينى و عارفان مسلمان, قم, بوستان كتاب قم, ٢١٣٨, ١٧٥ص.
نويسنده از دغدغه هاى ديرينه بشر در مورد شناخت انسان بحث و ويژگيها و توانايى هاى او را معرفى مى كند و درپاسخ به اينكه انسان چه بايد بشود و چه هدفى دارد, انسان كامل شدن بر اساس اسوه هاى مذكور در قرآن را هدف اصلى مى داند. براى شناخت انسان كامل از ديدگاه امام خمينى و مقايسه با عارفان بزرگ مسلمان اين اثر در شش فصل تأليف شده است. فصل اول (سيماى انسان كامل) مفهوم و هويت و ويژگى هاى انسان كامل از ديدگاه محيى الدين عربى, عارف جيلى و امام خمينى را بررسى مى كند.
در فصل دوم (ضرورت وجود انسان كامل در عالم) در سه محور نظريه اهل كلام, ديدگاه فلاسفه مسلمان و ديدگاه اهل معرفت در زمينه ضرورت انسان كامل بررسى و در هر مورد نظر امام خمينى هم مطرح و بررسى شده است. فصل سوم درباره جايگاه انسان كامل در نظام هستى است و در پنج محور به بررسى اين جايگاه مى پردازد. اين جايگاه را ابتدا به عنوان مشيت و خواست خداوند و آن گاه حق نما بودن انسان كامل را دليل بر جايگاه او دانسته است. سپس نويسنده, ظهور خلافت الهى در انسان كامل, معيت و احاطه علمى انسان كامل بر عالم و هماهنگى و تطابق كتاب تكوين و تدوين را نشانگر جايگاه انسان كامل در فرهنگ اسلامى مى شمارد. در فصل چهارم درباره مقامات انسان كامل و مراتب او بررسى و در فصل پنجم راه رسيدن به مقام انسان كامل در دو شيوه اسفار اربعه بررسى مى شود. آخرين فصل درباره مصاديق انسان كامل است. صرامى, سيف اللّه
حقوق مردم در حكومت از ديدگاه امام خمينى: با توجه به مبانى و ادله در منابع اسلامى, چاپ اول: تهران, ستاد بزرگداشت يكصدمين سالگرد ميلاد امام خمينى, ١٣٨١, ٢١٨ص.
نويسنده بر اساس ديدگاه ها و فقه شيعه به بررسى حقوق مردم در نظام سياسى البته از ديدگاه امام خمينى پرداخته و راه هاى دسترسى به كرامت اجتماعى پرداخته است. سرفصل هاى مباحث مهم اين اثر عبارت اند از: مبانى حقوق بشر و حقوق مردم, حقوق زن, حقوق اقليت ها, قانون مدارى, مردم سالارى (دموكراسى), موارد ابعاد حقوق مردم, حقوق سياسى مردم, حقوق اجتماعى و اقتصادى مردم, حقوق قضايى مردم, تساوى همه در برابر قانون. طباطبايى, سيده فاطمه
(كرامت انسان), يك ساغر از هزار: سيرى در عرفان امام خمينى, تهران, عروج, ١٣٧٩, ص٣٠٧ ـ٣٢٠ (٥٦٣).
كتاب دربردارنده مباحثى درباره كرامت هاى وجودى انسان, به روش توصيفى و با بهره گيرى از آيات قرآن و روايات است. از جمله عناوين آن است: تعريف انسان, انسان از ديدگاه اسلام, عدم تفاوت زن و مرد در كرامت انسانى, رسالت انسان در برابر ديگران, ظلوم و جهول بودن انسان در تفسير عرفانى امام خمينى. عفتى, قدرت الله
(كرامت انسان در قرآن با نگاهى به شعر امام خمينى), ماهنامه پاسدار اسلام, ش ٣٠٢, بهمن ١٣٨٥, ص٢١.
مقاله حاضر به منزلت و كرامت بر اساس دو منبع يكى آيات قرآن و دوم اشعار امام خمينى پرداخته است. به نظر نويسنده عزت و شرافت انسان به عواملى مثل تقوا, ايثار, پاكدامنى, عفت و نيز نظام اجتماعى مطلوب بستگى دارد. علم الهدى, جميله
فلسفه تربيتى نهضت امام خمينى: نقدى بر سوبژكتيويسم و دوآليسم, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٨١, ١٤٨ص.
نقد انانيت و ثنويت بر اساس ديدگاههاى امام خمينى است. اين دو بحث, از مبانى تعليم و تربيت و نيز در شمار مبانى كرامت انسان است. در انانيت اخلاقى, درباره منفعت گرايى شخصى و در ثنويت انسان شناختى, از ضرورت تحقق علم در كنار عمل بحث مى شود. فاضلى, قادر
(انسان كامل و امام مهدى(عج) در ديوان امام خمينى), حضور, ش ٢٦ زمستان ١٣٧٧, ص٢٠٤ ـ ٢١٨ .
مقاله درباره تفسير و تحليل اشعار امام خمينى در چارچوب انسان كامل است.نويسنده در صدد است تا انسان كامل را در اشعار امام خمينى بررسى كند و به مقايسه آراى امام با ديگر عارفان بزرگ بپردازد.
شرح و تفسير و موضوع بندى ديوان امام خمينى, چاپ دوم: تهران, فضيلت علم, ١٣٧٨.
اين كتاب به شرح ديدگاه هاى امام در چارچوب تحليل و تفسير اشعار و ديوان امام خمينى مى پردازد,كتاب حاضر سرفصل هايى مرتبط با كرامت دارد; مانند آزادى, آغاز و انجام انسان, انسان كامل, نقش ابليس و شيطان در رفتار انسان, بندگى انسان. فرخنده, حسن
عدالت اجتماعى از انديشه امام خمينى, كارشناسى. قم, مركز آموشى عالى تربيتى مربى عقيدتى سياسى سپاه پاسداران انقلاب اسلامى, ١٣٨٢.
عدالت اجتماعى يكى از پيش فرض هاى علمى و عملى براى نظريه امام خمينى درباره كرامت و تحقق آن است; زيرا تبعيض موجب تخصيص امكانات و اعتبارات به گروه خاصى مى شود و ديگر قشرها امكانى براى رشد و ترقى و دست يابى به كرامت ندارند. سرفصل هاى مهم اين پايان نامه اين گونه است: عدالت اجتماعى در اديان و آيين هاى مختلف در تاريخ كهن و دوره جديد, عدالت خواهى فطرى, عدالت اجتماعى از نگاه امام خمينى, شرايط لازم براى تحقق عدالت, رابطه عدالت با كمال معنوى و احترام اجتماعى. فرشبافيان, احمد
مشرب عرفانى امام خمينى و حافظ, چاپ دوم: تهران, مؤسسه چاپ و نشر عروج, ١٣٧٨.
نويسنده ديدگاه هاى عرفانى امام خمينى را بر اساس اشعارش بررسى و انسان شناسى خاصى را مطرح كرده است. در اين انسان شناسى روابط انسان ها به گونه اى خاص شكل گرفته است. قاضى زاده, كاظم (متولد ١٣٤٠)
ولايت فقيه و حكومت اسلامى در منظر امام خمينى, تهران, نشر كنگره, ١٣٧٨, ٢٥٩ص.
نويسنده در چهار فصل به بررسى ديدگاه هاى امام خمينى مى پردازد: مبانى حكومت اسلامى, مشروعيت, ولايت مطلقه فقيه, نحوه مشاركت مردم در حاكميت.
در لابلاى اين فصول مباحثى كه به نوعى با كرامت مرتبط است نيز آمده است; مانند مباحث ضرورت حكومت اسلامى, انواع مشروعيت ها و اتكاى آن به مردم, توجه به علايق مردم و نفى هرگونه تحميل و اجبار, مردم سالارى دينى, نقش مردم در حكومت. كديور, محسن
(كرامت انسان در حكومت امام خمينى), روزنامه جمهورى اسلامى,ش ٧٩٥٧ (١٣ دى ٨٥), ص١٠ .
بررسى تأكيدها و فرامين و ديدگاه هاى امام خمينى كه منجر به پيدايش كرامت در جامعه پس از انقلاب اسلامى شده است. كهريزى, مهوش
حقيقت و خلافت انسان كامل از ديدگاه حضرت امام خمينى, كارشناسى ارشد, دانشگاه آزاد اسلامى واحد تهران, ١٣٧٤.
بررسى برخى از انديشه هاى عرفانى امام خمينى است. محور اين بررسى ها عبارت است از: انسان كامل, خلقت انسان, انسان كامل در اين جهان و در جهان آخرت, حقيقت انسان كامل, صفات الهى و تجلى آن در انسان, صفات انسان. لطيفى, محمود
(امام خمينى, شخصيت و كرامت زن), پيام زن, ش ٩١, (مهر ١٣٧٨): ص٤٢ ـ ٤٩,ص ١٣٩ .
بررسى ديدگاه امام خمينى راجع جايگاه انسانى زن بر اساس متون و تأليفات عرفانى امام خمينى است. نخست مبانى كرامت زنان را به بحث گذاشته است و سپس اين ديدگاه را نشئت گرفته از انسان شناسى و هستى شناسى اسلامى بر شمرده است. در بخش ديگرى از مقاله, نويسنده ديدگاه هاى ديگر را راجع به زن به بحث گذاشته و با انتقاد از آنها, كرامت الهى و انسانى زن را در اسلام مطرح كرده است. لكزايى, شريف
(مردم سالارى دينى و حقوق اقليت ها در نظريه سياسى امام خمينى), مردم سالارى دينى, تهران, عروج, ١٣٨٥, ج ٣, ص ١٨٥ ـ٢١٦.
به بررسى حقوق اقليت ها و گروه هاى انسانى و منزلت آنان پرداخته است. از قديم حقوق اينان مورد بحث بوده و ديدگاه هايى مخالف و موافق با حقوق آنها مطرح شده است. حقوق اينان گوياى كرامت آنها است. نويسنده ذيل سرفصل هاى زير به بررسى حقوق و منزلت اقليت ها مى پرازد:
هويت اقليت ها, مصونيت و امنيت آنها, آزادى مذهبى و انجام شعائر عبادى, آزادى عقيده و اظهار نظر, رفتار با اقليت ها در حكومت دينى, آزادى اجتماعى و سياسى, اهل ذمه, اقليت ها در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران. محمدى, منوچهر
(امام خمينى و رابطه تئوكراسى و دموكراسى), مجموعه مقالات كنگره بين المللى امام خمينى و احياى تفكر دينى, ج ١, تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٧٦, ص ٤١٥ـ ٤٥٢ .
نويسنده با بررسى تطبيقى دو نظام دموكراسى و تئوكراسى, به ريشه هاى تاريخى اين دو مى پردازد و محاسن و معايب آنها را برمى شمارد. نيز نظام ولايت فقيه و حاكميت مردم و مشاركت توده ها در اين نظام را با آن دو نظام بررسى مى كند. مركز تحقيقات سپاه پاسداران انقلاب اسلامى
آزادى از ديدگاه امام خمينى, چاپ دوم, تهران, ستاد نمايندگى ولى فقيه در سپاه, ١٣٧٨.
مباحثى كه مرتبط با كرامت اند عبارت است از: دموكراسى و مشاركت مردم در عرصه هاى سياسى, اظهار عقيده, اقليت هاى مذهبى, حدود آزادى و نقش آن در كارهاى مشروع, انتقاد, سوء استفاده از آزادى.
سيره اخلاقى امام خمينى, چاپ دوم, تهران, انتشارات سپاه پاسداران, ١٣٧٦.
ذيل سرفصل هاى زير به كرامت و عزت انسان هم مى پردازد:
انسان كامل, جلوه هاى كمال انسانى در نگاه امام خمينى (علم, ايمان, شرح صدر, بصيرت, عشق, هجرت, جهاد), خودسازى, ستيز با موانع رشد, حقارت زدايى, اخلاص و توكل, زهد و نيايش, توسل و تواضع, مردم دارى, عطوفت, حسن خلق.
نيز نويسنده در يك فصل مستقل به عزت و كرامت انسان پرداخته است و راههاى كسب عزت را پنج مورد دانسته: اطاعت خدا, تقوا, بريدن از غير خدا, اقامه حق, فضايل اخلاقى. مطهرى, محمدرضا
شرحى بر جلوه هاى رفتارى امام خمينى با كودكان و نوجوانان, تهران, دفتر نشر فرهنگ اسلامى, ١٣٧٨.
احترام به كودكان و تكريم آنان به عنوان جزئى از سيره امام خمينى بررسى شده است. مظاهرى تهرانى, ناصر (متولد ١٣٥١)
امام خمينى و نظام بين الملل (الامام الخمينى والنظام الدولى), ع. ترجمه منير مسعودى. تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٨٣, ص٢٩٣ .
مجموعه مقالات در بررسى نظريات امام خمينى درباره نظام بين الملل است. احترام به كشورها و پاسدارى از كرامت شهروندان در اين نظام از مباحث مهم و مطرح است. برخى سرفصل هاى مقالات چنين است: دفاع از مستضعفين, دعوت اسلامى, التزام به معاهدات, رأى عمومى, اخلاق در نظام بين الملل, رعايت حقوق كشورها, مبارزه با سلطه امپرياليسم. مقيمى, غلامحسين (متولد ١٣٤٣)
مشروطيت, جمهوريت, اسلاميت: مطالعه تطبيقى انديشه سياسى امام خمينى, محقق نائينى در مورد نقش مردم, قم, انتشارات معناگرا, ١٣٨٥, ٢٩٦ص.
سه مقوله مشروطيت, جمهوريت و اسلاميت در كنار هم و به روش مقايسه اى بررسى شده اند. اهم مباحث آن چنين است: مفهوم مشروطيت و نقش مردم, مفهوم جمهورى و نقش مردم, مشروطه خواهان سكولار و مسلمان و تلقى هاى آنها پيرامون مردم, ولايت سياسى و مردم, حقوق سياسى مردم, انديشه سياسى محقق نائينى, حقوق و نشر مردم در دوره مشروطيت, شيوه تحقق حقوق سياسى مردم. ملكزاده, محمّد
(مردم سالارى دينى از ديدگاه امام خمينى), مردم سالارى دينى, تهران, عروج, ١٣٨٥, ج ١, ص٣١٥ ـ ٣٣٤ .
بررسى امام خمينى به عنوان بنيان گذار نظام و تئورى سياسى ويژه اى در جهان اسلام با خطم شى كرامت و عزت انسانى است. مهم ترين مبناى امام, احترام به مردم و ترسيم جايگاه مردم در سيستم حكومتى اسلام است. براى تأييد اين برداشت, تاريخچه هاى از مشاركت عمومى در تاريخ را عرضه مى كند و وقتى به دوره معاصر مى رسد, نمونه امام خمينى را مطرح مى كند. در ديدگاه ايشان مشاركت مردم در تعيين سرنوشت خود, تبعيت حكومت از مردم, حكومت براى مردم نه مردم براى حكومت اهميت دارد و خلاصه اينكه مردم سالارى دينى از اركان انديشه ايشان است. اهم سرفصل هاى اين مقاله عبارت اند از: مشاركت عمومى, الگوى حكومتى امام خمينى, اركان عقلى حكومت, مشروعيت حكومت, جايگاه مردم. منتظرقائم, مهدى (متولد ١٣٤٥)
آزادى هاى شخصى و فكرى (از نظر امام خمينى و مبانى فقهى آن). تهران, مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى, ١٣٨١, ٢٣٨ص.
نخست درباره منشأ آزادى و رابطه آن با تكليف دينى و تزاحم آن با مصالح و قانون سخن مى گويد و در ادامه مبانى فقهى و مبانى كلامى آزادى مثل خلقت آزاد انسان, تساوى انسان ها در انسانيت را طرح مى كند, سپس به آزادى هاى شخصى, آزادى فكرى از نگاه امام خمينى مى پردازد.
آزادى در نظر امام خمينى به نوعى تأييد حق ذاتى براى انسان است كه مصداقى از كرامت شمرده مى شود. نيز آزادى هاى اجتماعى مقدمه مشاركت مردمى است كه نوع ديگرى از كرامت است. منصورنژاد, محمد (متولد ١٣٤٠)
بررسى تطبيقى تعامل مردم و حاكم از ديدگاه امام محمّد غزالى و امام خمينى. تهران, پژوهشكده امام خمينى و انقلاب اسلامى, ١٣٨١, ٣٦٧ص.
معمولاً حاكمان مستبد ارزشى براى مردم قائل نبوده و به تحقير آنها مى پردازند, ولى حاكميت و دولت اسلامى كه در آراى امام به آن اشاره شده, دولت را زمينه و عامل براى حقارت زدايى و برقرارى كرامت مى داند. نويسنده اين موضوع را با مطالعه تطبيقى بين ابوحامد غزالى و امام خمينى بررسى مى كند. سرفصل هاى مهم عبارت اند از: ضرورت حكومت, رابطه مطلوب حاكم و مردم, محدوديت هاى حاكم اسلامى, حقوق و آزادى هاى مردم در مقابل حاكم, تعامل حاكم و مردم از نگاه امام خمينى. موسوى بجنوردى, سيدمحمد
(كرامت زن از ديدگاه امام على(ع), مجموعه مقالات همايش جايگاه و نقش زن در انديشه و حكومت امام على(ع), تهران, دانشگاه علامه طباطبايى, ١٣٨٠,ص١٩٦ ـ ٢٠٥ (٢١٠).
تبيين مقام و منزلت انسان و به تبع آن زنان از ديدگاه اسلام, قرآن و حضرت على(ع) است. از ديدگاه نويسنده تمام تعبيراتى كه در مورد كمال, كرامت و عزت انسان ها در منابع اصيل اسلامى و از جمله كلام امام على(ع) آمده, همگى در مورد مطلق انسان است و زن و مرد در آنها از هم جدا نشده است. حقوق عمومى انسان ها هم مشترك بين زن و مرد مى باشد و در عالَم تكوين و تشريع هيچ گونه ظلم و تبعيضى در مورد حقوق زنان صورت نگرفته است. تمام اشكالاتى كه وجود دارد, ناشى از برداشت هاى نادرست و ضعيف از متون و منابع اسلامى است. از نظر نويسنده, اگر شاهد تعبيرات تندى در كلام امير المؤمنين در مورد زنان هستيم, اين امر ناظر به زنان بازمانده از دوران جاهليت است, نه مطلق زنان و مثلاً زنانى كه مورد تربيت صحيح اسلامى قرار گرفته اند. هيچ گاه نمى توان پذيرفت كه اسلام راجع به جنس زن ديدگاهى متفاوت از مرد داشته باشد و عقل و نقل, ديدگاه تبعيض آميز را رد مى كند. نويسندگان

اعمال مؤتمر العرفان عند الامام الخمينى, ع. چاپ اول: بيروت, بى نا, ١٤٢٠ ق/ ١٩٩٩م.
مجپي نوشت ها: ١. The Impact of Time and Place on practicing Religious Jurisprudence and Their significance in yurispudential Thougt of Tate Imam Khomeini . ٢. مشهور به افغانى; سيد جمال الدين; جمال الدين افغانى. ٣. Arthropology ٤. اين اثر ده ها چاپ دارد: نك: مأخذشناسى علوم عقلى, محمّد نورى و محسن كديور, مدخل جيلى, عبدالكريم. ٥. المسيرى در شهر دمنهور مصر در سال ١٩٣٨م است و تبحر اصلى او صهيونيسم و يهود است و آثار زيادى در اين زمينه منتشر كرده است. وى قبلاً رئيس وحدة الفكر الصهيونى و عضو مجلس الخبراء در مركز الاهرام بود و اكنون در چند مركز پژوهشى به تحقيق و مشاوره و تدريس در چند دانشگاه, مشغول است. ٦. فرح موسى, مدير دانشكده مطالعات اسلامى در دانشگاه اسلامى لبنان است و آثار زيادى در موضوعات اسلامى دارد. ٧. Menschen, Prophet and Gott im Koran: Muslimicshe Exefeten des ٢٠ Jahrhunderts und des Menschenbild der Moderne. ٨. خانم ودود استاد دانشگاه ويرجينا است و چند سالى است كه به اسلام گرويده است و در رشته مطالعات اسلامى در آن دانشگاه به تدريس مشغول است.