نشریه معرفت - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٦ - تحليل محتواى كتب دينى دوره راهنمايى بر مبناى ارائه احكام شرعى موردنياز دانش آموزان دختر

سال بيست و دوم ـ شماره ١٩١ ـ آبان ١٣٩٢، ٥٩ـ٦٩

فاطمه عليپور^*
فائزه ناطقى ^**
عليرضا فقيهى ^***

چكيده
در مقاله حاضر محتواى كتاب هاى درسى دينى دوره راهنمايى تحصيلى از نظر ميزان ارائه احكام شرعى موردنياز دانش آموزان دختر مورد بررسى قرار گرفته است. روش پژوهش، توصيفى و از نوع تحليل محتوا بوده است. جامعه آمارى شامل سه كتاب دينى پايه هاى اول، دوم و سوم مى باشد كه هر سه به عنوان نمونه انتخاب و بررسى شده اند. ابزار جمع آورى داده ها چك ليست محقق ساخته بوده و داده هاى پژوهش، به كمك آمار توصيفى مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته اند. از مهم ترين يافته هاى اين تحقيق مى توان به اين نكات اشاره نمود: در سه كتاب دينى دوره راهنمايى مطلبى در ارتباط با احكام تكليف آورده نشده و احكام تقليد هم تنها به صورت خيلى مجمل در كتاب پايه سوم مطرح شده است و مواردى از احكام كه نياز به تأكيد بيشترى دارند، ازجمله احكام محرم و نامحرم، كمتر مورد توجه قرار گرفته و بيشتر به احكام عبادى پرداخته شده است.

كليدواژه ها: احكام شرعى، تحليل محتوا، كتب دينى، بلوغ و نوجوانى.

* كارشناس ارشد فلسفه تعليم و تربيت. alipoor.fatemeh٩٧@gmail.com
** استاديار دانشگاه آزاد اسلامى واحد اراك. [email protected]
*** استاديار دانشگاه آزاد اسلامى واحد اراك.
دريافت: ٢٢ /٦/ ٩١ پذيرش: ٢٩/ ٧/ ٩٢

انسان تركيبى از روح و جسم است. خداوند با حكمت و تدبيرى ويژه، او را براى هدفى بااهميت آفريده است. هدف از زندگى به ثمر رسيدن شخصيت انسان در گذرگاه ابديت و قرار گرفتن او در جاذبه كمال والاى ربوبى است. حال اگر انسان بخواهد به رشد معنوى خويش نايل آيد، نيازمند راهنمايى و ارشاد است و دين ايفاگر چنين نقشى است؛ دين به انسان برنامه هايى را عرضه مى دارد تا نيازهايش را تأمين نمايد؛ برنامه هايى كه نه بعضا با عقل قابل درك و نه با حدس و گمان آموختنى است. از سويى، برخى از رهنمودهاى دين ماوراى تجربه و يا درك عقلانى است و از سوى ديگر، انسان در اثر آفرينش ويژه اش مسئوليت پذير است و مى تواند مكلف به انجام اين برنامه ها باشد؛ زيرا اولاً، مانند فرشتگان نيست كه مجرد هستند و شهوت و غضب ندارند و عصيان درباره آنها تصور ندارد و ثانيا، انسان موجودى است كه عاقل و آزاد و مختار آفريده شده و قدرت آن را دارد كه با عقل و تفكر در عواقب امور بينديشد و مصالح و مفاسد كلى را تشخيص دهد. انسان در اثر همين دو ويژگى مى تواند مكلف باشد.

حال اگر انتخاب دين، براى انسان دستورهايى را به دنبال آورد و به مسئوليت هايى در قبال آنها بينجامد كه خارج از حيطه تجربه و يا عقل باشد، انسان نياز به مرجع و منابعى پيدا مى كند تا راهنماى عملش قرار گيرد. اسلام تنها اعتقاد صحيح را كارساز نمى داند، بلكه مردم در مرحله عمل و رفتار نيز بايد راه درست را از نادرست بازشناسند و به خوبى ها عمل كنند و از بدى ها بپرهيزند (فيض كاشانى، ١٣٨٨، ص ٥١).

آنچه عهده دار اين بخش از برنامه هاى اسلام است فقه يا احكام نام دارد كه در حقيقت، مجموعه قوانين عملى اسلام است و از وحى الهى سرچشمه گرفته و با بيان معصومان عليهم السلام تفسير و تبيين شده است؛ قوانينى كه تغييرناپذير است و تمام موضوعات و مصاديق خارجى و حوادث واقعى را دربر مى گيرد، بى آنكه به اصول آن خدشه اى وارد شود (كلينى، ١٣٨٧، ص ١٧).

مكلف شدن براى انسان يك ارزش است؛ انسان از اين موهبت الهى برخوردار شده و راه تكامل برايش هموار گشته است. اصولاً انسان نمى تواند با آزادى مطلق زندگى كند و به مصلحت واقعى او نيز نيست. انسان چون در اجتماع زندگى مى كند و به ديگران نياز دارد بايد محدوديت هاى اجتماعى را بپذيرد و چون بنده خداست و در تأمين سعادت نفسانى و اخروى خود به تكاليف الهى و راهنمايى هاى پيامبران نياز دارد بايد محدوديت هاى تكاليف شرعى را نيز قبول نمايد و اعمال و حركات و خواسته هاى نفسانى را بر طبق ضوابط و مقررات شرع تنظيم نمايد و چنين محدوديتى به زيان او نخواهد بود. بنابراين، در وهله اول وى نيازمند شناخت احكام است؛ امرى كه در قرآن نيز به آن توصيه شده است: چرا از هر گروه از ايشان تنى چند حركت نمى كنند تا دانش بياموزند (توبه: ١٢٢).

در اين ارتباط، در احاديث هم آمده است: اف باد بر هر مسلمانى كه در هر هفته يك روز را براى شناخت امر دين خود و پرسش از آن قرار ندهد (مجلسى، ١٣٨٥، ج ١، ص ١٧٦). از نظر مراجع و علماى اسلام، كسى كه يادگيرى مسائل مورد ابتلايش را ترك كند و درصدد يادگيرى آنها نباشد فاسق است (انصارى، ١٤٠٣ق، ص ٤).

اما اين احكام بر اساس درك عقل بشرى به چهار دسته تقسيم مى شوند:

الف. احكامى كه از اول فلسفه آن بر همه آشكار بوده و مردم به تناسب معلومات خود چيزى از آن درك مى كردند؛ مانند حرمت دروغ، خيانت، تهمت، قتل نفس، سرقت؛ و امر به عدالت، نيكى به پدر و مادر و مانند آن؛ منتها براى اينكه مردم را به صورت عمومى موظف به انجام آنها كنند، شكل تشريعى به آن بخشيده اند.

ب. احكامى كه فلسفه آن بر توده مردم آشكار نبوده و در متن قرآن و روايات اشاراتى به آن شده است. مثلاً، چون مردم آن عصر از فلسفه سه گانه روزه (اخلاقى، اجتماعى، بهداشتى) باخبر نبوده اند، در يك جا، قرآن با اشاره به تأثير اخلاقى آن، مى فرمايد: لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (بقره: ١٨٣). در جايى ديگر، امام صادق عليه السلام فلسفه اجتماعى روزه را مدنظر قرار مى دهد و مى فرمايد: ليستوى به الفقير و الغنى (صدوق، ١٣٩٠، ج ٢، ص ٣٧٨) و در مورد ديگر پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى فرمايد: ... روزه بگيريد تا سالم گرديد (نورى، ١٤٣٠ق، ج ٧، ص ٥٠٢) كه اشاره به فلسفه بهداشتى روزه دارد.

ج. احكامى كه با گذشت زمان پرده از فلسفه و اسرار آنها برداشته شده و بشر با پيشرفت علم به آنها دست يافته است؛ مثل اثرات زيانبار مشروبات الكلى كه هم به روح و جسم انسان آسيب وارد مى سازد و هم بر اجتماع اثرات منفى دارد؛ و يا زيان هاى اخلاقى ـ اقتصادى رباخوارى كه بر هيچ كس پوشيده نيست.

د. احكامى هم هست كه نه در آغاز، فلسفه آنها روشن بوده و نه در متون چيزى درباره آنها گفته شده و نه پيشرفت علم در كشف آنها ثمرى داشته؛ مانند تعداد ركعات در نمازها و اينكه واقعا چه سرّى در به جا آوردن نماز به اين گونه هست؛ اما در كل هيچ فرقى بين اين دسته و آن دسته كه بعضى از اسرار آنها معلوم مى باشد نيست و همه اوامر الهى و نواهى او با علم به اينكه مصالح و مفاسدى دارند بايد به جا آورده شوند تا سعادت و خوشبختى اخروى و دنيوى بشر فراهم گردد.

بنابر آنچه كه بيان گرديد، يكى از مهم ترين وظايف نظام اسلامى، برنامه ريزى براى پرورش انسان هايى باايمان و عامل به تعاليم الهى است. انجام اين رسالت، فرصتى فراهم مى كند تا آحاد جامعه وظايفى را كه توسط خداوند تعيين گرديده است انجام دهند و به سوى فلاح و رستگارى گام بردارند (نژادشفيعى، ١٣٨٩).

انجام اين رسالت در كشور ايران به عنوان يك جامعه اسلامى، تا حد زيادى به نهاد آموزش و پرورش واگذار گرديده است. در درون اين نهاد، كتاب هاى درسى به عنوان يك سازوكار مؤثر مطرح مى باشد. محتواى اين كتاب ها مى تواند نقش مؤثرى در هدايت و پرورش دينى و اسلامى دانش آموزان بخصوص احكام شرعى ايفا كند (همان).

اما اينكه كتاب هاى دينى تا چه حد در ارائه احكام يعنى برنامه هاى عملى مشتمل بر بايدها و نبايدها (فلاح زاده، ١٣٨٠، ص ١٩) موفق بوده اند، نيازمند ارزيابى محتوا و يا به عبارتى، تحليل محتواى كتاب هاى دينى است. تحليل محتوا درواقع، شيوه پژوهشى به منظور تشريح عينى، منظم و كمّى محتواى آشكار پيام هاى ارتباطى است (برلسون، ٢٠٠١، ص ١٠).

با وجود اهميت و نقش غيرقابل انكارى كه آشنايى و عمل به احكام در سعادتمندى و رستگارى انسان دارد، متأسفانه كمتر به آن پرداخته شده است. البته اين امر در ارتباط با دختران كه زودتر به بلوغ شرعى رسيده و مكلف به احكام الهى مى گردند، ضرورتى دو چندان مى يابد.

ازجمله تحقيقات محدود انجام شده در اين ارتباط مى توان به تحقيقات زير اشاره نمود:

رجب زاده (١٣٧٢) در پژوهشى، به علل بى رغبتى جوانان به مسائل شرعى به ويژه نماز در شهرستان اروميه در سال تحصيلى ٧١ـ٧٢ پرداخته است.

ملك جعفريان (١٣٧٦) در مطالعه اى در ارتباط با احكام شرعى، اين گونه نتيجه گيرى نموده است كه عوامل محيطى نظير مربى پرورشى، شركت در مراسم مذهبى، كتاب و برنامه هاى آموزشى بر آشنايى دانش آموزان با احكام شرعى تأثير مستقيمى داشته است.

حمزه (١٣٧٢) در پژوهشى، ديد و نگرش دانش آموزان را نسبت به درس دينى و احكام شرعى مورد ارزيابى قرار داده است. نتايج اين تحقيق نشانگر آن است كه درصدى از دانش آموزان در عين اينكه به اهميت درس دينى و احكام موردنياز اعتقاد دارند، اما نسبت به آن بى علاقه هستند. اين درصد در پسران ٤١/٩ درصد و در دختران ٩٤/٩ درصد مى باشد.

رهنما، طباطبايى و عليين (١٣٨٤) در پژوهشى در ارتباط با شناسايى عوامل آسيب زاى دينى، محتواى كتاب هاى درسى دينى را به عنوان يك عامل آسيب زاى مؤثر معرفى نموده اند.

نصر (١٣٨٦) در مقاله خود با نام جوان مسلمان و دنياى متجدد به بررسى عوامل مؤثر بر تربيت دينى پرداخته و نقش خانواده، مدرسه و رسانه هاى ملى را از ساير عوامل موثرتر دانسته است.

هدف تحقيق، بررسى محتواى كتاب هاى دينى دوره راهنمايى از لحاظ ميزان ارائه احكام شرعى موردنياز دختران دوره راهنمايى مى باشد.

سؤالات تحقيق نيز عبارتند از:

در محتواى كتاب هاى دينى تا چه حد به مؤلفه هاى احكام تكليفى موردنياز دانش آموزان دختر مقطع راهنمايى اشاره شده است؟ در محتواى كتاب هاى دينى تا چه حد به مؤلفه هاى احكام تقليدى موردنياز دانش آموزان دختر مقطع راهنمايى اشاره شده است؟ در محتواى كتاب هاى دينى تا چه حد به مؤلفه هاى احكام طهارت موردنياز دانش آموزان دختر مقطع راهنمايى اشاره شده است؟ در محتواى كتاب هاى دينى تا چه حد به مؤلفه هاى احكام مطهرات موردنياز دانش آموزان دختر مقطع راهنمايى اشاره شده است؟ در محتواى كتاب هاى دينى تا چه حد به مؤلفه هاى احكام عبادى موردنياز دانش آموزان دختر مقطع راهنمايى اشاره شده است؟ در محتواى كتاب هاى دينى تا چه حد به مؤلفه هاى احكام نگاه كردن موردنياز دانش آموزان دختر مقطع راهنمايى اشاره شده است؟

پژوهش حاضر در دو مرحله انجام شده است. مرحله اول اين پژوهش به منظور شناسايى و استخراج مؤلفه هايى از احكام شرعى كه آشنايى با آنها براى دختران نوجوان دوره راهنمايى به عنوان يك امر ضرورى شناخته شده است و همچنين اعتباربخشى فهرست استخراج شده صورت پذيرفته است. بدين منظور، ضمن مطالعات كتابخانه اى و همچنين مصاحبه با تعدادى از كارشناسان علوم دينى، فهرستى از احكام ضرورى براى دختران اين مقطع سنى استخراج گرديد و سپس به منظور اعتباربخشى به مقولات و خرده مقولات پيشنهادشده در ارتباط با احكام ضرورى، فهرست استخراج شده به متخصصانى كه هم در زمينه احكام مسلط بوده و هم سابقه تدريس در دوره راهنمايى را دارا بودند، ارائه گرديد.

در مرحله دوم پژوهش كتاب هاى درسى دينى براساس اين مؤلفه ها و خرده مؤلفه هاى مربوط به هريك مورد تحليل قرار گرفت.

بنابراين، روش تحقيق حاضر در مرحله اول به ترتيب، توصيفى از نوع اسنادى و ميدانى است و در مرحله دوم، تحليل محتوا از نوع كمّى است. گال و همكاران (١٣٨٢) تحليل محتوا در پژوهش كمّى را يك فن پژوهشى براى توصيف عينى، نظام دار و كمّى ظاهر محتواى رسانه ارتباطى تعريف كرده اند. بر اين اساس، آنان معتقدند كه اكثر تحليل هاى محتوا در آموزش و پرورش شامل جمع آورى داده ها درباره جنبه هاى مختلف پيام رمزگردانى شده در محصول ارتباطات است (ر.ك: گال، ١٣٨٢).

در تحليل محتوا از طرح برآورد پديده در متن داده ها كه اصلى ترين نوع طرح تحقيق در تحليل محتواست، استفاده مى گردد. داده ها بر حسب فراوانى وقوع، توصيف مى شوند و كمّيت ها، حاصل شمارش فراوانى هستند.دراين خصوص، كمّيت هاى مقدارى را به طبقه اى از واحدهاى ضبط پيوند، و گستره متن را تقليل مى دهند (حكيم زاده، ١٣٨٦).

جامعه آمارى اين پژوهش در بخش مبانى نظرى شامل كليه متون مرتبط با احكام شرعى بوده كه از منابع معتبر علمى تهيه شده است. در بخش دوم (تحليل محتوا)، جامعه آمارى مجموعه كتاب هاى درسى دينى دوره راهنمايى (شامل ٣ عنوان كتاب در يك موضوع) بود كه وزارت آموزش و پرورش در سال ١٣٩٠ (كتب پايه اول و دوم) و در سال ١٣٨٨ (كتاب پايه سوم) چاپ كرده است. انتخاب دوره راهنمايى به اين دليل بود كه پس از تأكيد بر آموزش پايه در مرحله ابتدايى، دوره راهنمايى شروع مرحله آموزش هاى عمومى است و هنوز برنامه درسى تخصصى و دانشگاه محور دوره متوسطه شروع نشده است؛ ازاين رو، مى توان انتظار داشت كه در محتواى كتاب هاى درسى، توجه بيشترى به آموزش مسائل فقهى و احكام شود و همچنين با توجه به بازه سنى دانش آموزان در اين مقطع، در اين پژوهش، نمونه برابر جامعه در نظر گرفته شد.

به منظور استخراج فراوانى مفاهيم مرتبط با احكام شرعى در كتب دينى دوره راهنمايى،ازجدول تحليل محتوا استفاده شد. اين جدول شامل ٦ مفهوم كليدى، و هر مفهوم شامل تعدادى مؤلفه است كه جمعا ١٢٧ مؤلفه را دربر مى گيرد.

روايى و پايايى ابزار: براى بررسى روايى ابزار جمع آورى اطلاعات در اين پژوهش، سياهه ها در اختيار ٨ تن از متخصصان فقه اسلامى قرار گرفت و پس از اخذ نظرات آنها، تجديدنظرهايى به عمل آمد و فهرست نهايى آن تنظيم شد.

به منظور پايايى تحليل محتوا، سياهه ها براى تحليل محتوا در اختيار يكى از استادان برنامه ريزى درسى قرار داده شد. محتواى كتاب ها همزمان توسط محقق و استاد مذكور مورد تحليل قرار گرفت؛ مقدار ضريب توافق بين اندازه گيرى هاى مستقل دو محقق، حدود ٨٩ درصد برآورده شد كه نشان از پايايى ابزار مورد استفاده دارد.

در اين پژوهش، واحد ثبت، مفاهيم مطرح شده در صفحات كتاب هاى درسى بودند و طبقات تحليل خرده مؤلفه هاى احكام شرعى كه آشنايى با آنها به عنوان يك ضرورت مطرح است، در نظر گرفته شدند. مبناى شمارش در اين پژوهش فراوانى واحدهاى ثبت شده بود.

به منظور رمزگذارى اطلاعات، به هر طبقه يك كد داده شد و مفاهيم مطرح شده در هر صفحه مورد بررسى قرار گرفت و هر مفهوم با توجه به كدهاى در نظر گرفته شده كدگذارى شد و سرانجام، تعداد واحدهاى داراى كد مشابه، شمارش شده و فراوانى آن در خانه مقابل هر مؤلفه در سياهه ثبت شد و سپس درصد هر مفهوم محاسبه گرديد.

سؤال اول: در محتواى كتاب هاى دينى تا چه حد به اقسام احكام تكليفى (واجب، حرام، مستحب، مكروه، مباح) موردنياز دانش آموزان دخترمقطع راهنمايى اشاره شده است؟

جدول ١: ميزان مفاهيم ضرورى درج شده در كتاب هاى دينى دوره راهنمايى در ارتباط با احكام تكليفى