٢. اگر در كتابى بودن صابئين، ترديد باشد، آيا مى‌توان آنان را در زمره كسانى دانست كه شبهه كتابى بودن را دارند و احكام ايشان را در مورد آنان، جارى دانست؟

٣. اگر در توحيد و شرك ايشان ترديد باشد، آيا مى‌توان به دعاوى خودشان در اين مورد، تمسك جست؟ و آيا سخن آنان در مورد خود و باورهايشان، براى ديگران حجت است؟

٤. اگر ترديد در مورد ايشان برطرف نشد، قاعده چه اقتضايى را دارد؟ آيا در اين مورد اصل لفظى و يا عملى هست كه بتوان به آن استناد جست؟

ب) سويه‌ى دوم، در بردارنده پرسشهاى صغروى هست و پرتوفكن بر جهات گوناگون موضوع است. اين

پرسشها، عبارتند از:

١. آيا دليلى بر كتابى بودن صابئان وجود دارد؟

٢. آيا آنان، از فرقه‌هاى آيينهاى سه گانه‌اند؟ (يهوديان، نصرانيان، مجوسيان)

٣. آيا باورهاى منتسب به آنان، گمان الهى بودن آيين ايشان را بر مى‌بندد؟

٤. آيا نام ايشان ]واژه‌ى صابئان [ به گونه‌اى است كه با آسمانى بودن آيين‌شان، ناهمساز است؟

مراد از كتابى در آيه جزيه

مشهور آن است كه مراد از «الكتاب»در آيات قرآن، و از جمله در آيه جزيه، تورات و انجيل است. صاحب جواهر گويد:

«ان المنساق من الكتاب فى القرآن العظيم هو التوراة و الانجيل.» (١٧)

از واژه‌ى «الكتاب»در قرآن مجيد، تورات و انجيل تبادر مى‌كند.

سپس، از علامه حلى در «المنتهى»ادعاى اجماع را ياد مى‌كند كه الف و لام در «الكتاب»در آيه جزيه، براى عهد است و اشاره به تورات و انجيل.

نقد و بررسى:ما پيشتر به گونه‌اى تفصيلى ناروايى اين سخن را اثبات كرديم (الف)و خلاصه‌ى آن چنين است:

(١٧)الجواهر، محمد حسن نجفى، ج٢١/٢٣٢.
(الف)همانگونه كه در مقدمه مقاله اشارت شد، اين بحث از درسهاى خارج معظم له برگرفته شده است و سخن ايشان، اشاره به مباحث پيشين ـ قبل از بحث ترجمه شده ـ است.