«پنجم، سم‌هاى كشنده است، چه كم و چه زياد آن. البته، خوردن مقدار كم كه موجب قتل نمى‌شود، اشكال ندارد و فراتر رفتن از اين مقدار، نظير يك مثقال، جايز نيست. به طور كلى خوردن هر مقدارى كه بيم ضرر در آن مى‌رود، روا نمى‌باشد.»

همچنين، علامه حلى - در شمارش اشياى جامد حرام - در كتاب ارشاد گويد:

«سم‌هاى كشنده حرام است، خواه كم باشد و خواه زياد و آنچه مقدار اندكش به قتل نمى‌انجامد، خوردن همان مقدار بى‌ضرر جايز است».

صاحب جواهر - در ادامه‌ى عبارت پيشين شرائعچنين گويد: «به طور كلى، هر آنچه در آن، يقين، يا گمان و يا بيم ضرر وجود داشته باشد حرام است».

نتيجه:برخى از اين عبارات از قبيل سخن ابن حمزه و حلبى و قاضى و محقق در دو كتاب خود ]= شرائعو رياض [و حتى عبارت علامه در دو كتابش ]= قواعد و ارشاد[هر چند ظاهر آنها به سم كشنده انحصار دارد، لكن برخى ديگر، چنان كه ملاحظه مى‌كنيد، آشكارا مى‌گويد: هر چيزى كه زيان‌آور باشد، خوردن آن حرام است و حتى صاحب رياض - چنان كه دانستيد - ادعاى اجماع در اين باره كرده است. در نتيجه، از سخنان فقيهان چنين برداشت مى‌شود كه ضرر زدن به نفس روا نيست و دفع ضرر از آن واجب است.

البته، اين احتمال وجود دارد كه دليل آنان حكم عقل به لزوم دورى از ضرر باشد و يا رواياتى كه پيشتر، بيان شد و احاديث ديگرى كه مستدرك آنها را از دعائم و ديگر كتابها نقل كرده است. (٤٦)

بنابراين، همگونى سخنان فقيهان ياد شده كاشف از دليل ديگرى نيست، چنان كه كاشف از راى معصوم(ع) نيز نخواهد بود و پيشتر بيان شد كه جز حكم عقل، اين گونه دلايل ارزش چندانى ندارند.

انصاف اين است كه عقل، به وجوب دفع هر گونه ضرر، حتى اگر اندك و يا غرض عاقلانه بر آن مترتب باشد، حكم نمى‌كند. البته، اگر ضرر از ديدگاه خردمندان قابل توجه باشد و يا غرض عاقلانه بر تحمل آن مترتب نباشد، از نظر عقل، تحمل آن زشت است و ممكن است از ديدگاه شرع هم حرام باشد.

در نتيجه، دليل بر «حرمت مطلق ضرر زدن بر نفس»تنها به دلايل

(٤٦)مستدرك الوسائل، باب ٩ از ابواب احياء الموات، ج١٧/١١٨ و باب ١ از ابواب الاطعمة المحرمة، حديث ١و ٥ ج١٦/١٦٣ و ١٦٥.