اما هنگامى كه همين كار مقدمه‌اى براى به دست آوردن آب براى وضو يا غسل باشد به عنوان مقدمه، واجب خواهد بود. روشن است كه در اينجا نيز عنوان مقدمه بودن عنوانى بيرون از ماهيت‌حفر چاه است و چيزى است كه از بيرون بر آن عارض شده است... به چنين عنوانى، عنوان ثانوى گويند و ديگر مثالها نيز از همين قبيل است.

فتواى معروف تحريم تنباكو از سوى آية اللّه‌ ميرزاى شيرازى در جريان نهضت تنباكو نمونه‌اى ديگر از عنوان‌هاى ثانوى است؛ چرا كه استعمال تنباكو در آن زمان موجب قدرت يافتن بيشتر دشمنان اسلام مى‌شد.

٢. انواع حكم ثانوى:برخلاف آنچه برخى گمان برده‌اند، عنوان ثانوى تنهابه اضطرار و ضرورت منحصر نمى‌شود، بلكه خود داراى گونه‌هاى بسيارى است كه برشمارى همه آنها دشوار مى‌نمايد، از اين جمله است:

- اضطرار، چونان كه در نمونه پيشگفته، يعنى ناگزير شدن به خوردن مردار، ديديم.

- ضرر برخورد، همانند آن كه بيمارى بداند فلان غذاى مباح به مرگ او مى‌انجامد.

- ضرر رساندن به غير، همانند آن كه در خانه خويش چاهكى حفر كند - كه اين به خودى خود كارى مباح است - ولى بداند كه اين كار به زيان ديدن همسايه مى‌انجامد، چونان كه حديث‌سمرة بن جندب يك نمونه است.

- عسر و حرج شديد، همانند آن كه زن باردار يا پيرمرد يا پيرزن با روزه گرفتن گرفتار سختى فراوانى شوند كه به طور عادى و معمول آن تحمل نتوان كرد، هر چند اين دشوارى و سختى به حد زيان ديدن نرسد.

- مقدمه واجب، همانند آن كه شخص براى دستيابى به آب وضو يا غسل، چاهى حفر كند. آنچه مقدمه حفظ نظام مى‌شود نيز همين حكم را دارد.

- مقدمه حرام، همانند مسأله پيشگفته يعنى استعمال تنباكو كه در آن شرايط موجب تقويت‌ستمكاران بود.

- يارى دادن بر انجام واجب شرعى، همانند اين كه شرايطى پيش آيد كه جهاد با دشمن جز از راه كمكهاى مالى، افزون بر وجوه واجب شرعى امكان‌پذير نگردد، در چنين شرايطى اين گونه كمكها بدان سبب كه مصداقى از تعاون بر نيكوكارى و تقوا مى‌شود، حكم وجوب به خود مى‌گيرد.

- يارى دادن بر ستم و ديگر حرامها، همانند فروش انگور به كسى كه شراب