فيه الحياة و النطق و انّه المدبّر لما في هذا العالم و الدالّ عليه و عظّموا الكواكب و عبدوها من دون اللّه‌ عزّ و جلّ و سمّاها بعضهم ملائكه وجعلها بعضهم آلهة وبنوالها بيوتاً للعبادات و هؤلاء على طريق القياس الى مشركى العرب و عبّاد الاوثان اقرب من المجوس لانّهم وجّهوا عبادتهم الى غيراللّه‌ سبحانه في التحقيق و على القصد و الضمير و سمّوا من عداه من خلقه باسمائه جلّ عما يقول المبطلون.» (٤)

اما صابئين در آيين خود، از شمار مذاهب ياد شده متمايزند زيرا بيشتر ايشان به توحيد ازلى آفريدگار جهان معتقدند. اما برخى از آنان، «هيولى»]= ماده نخستين [ را چونان خداوند، قديم مى‌دانند و جهان را پديد آمده از آن مى‌شمرند و در نزد ايشان، هيولى مبدأ نخست جهان است. ايشان معتقدند كه فلك و موجودات آن، از حيات و توانايى نطق برخوردارند و اينكه فلك، تدبير و راهنمايى گيتى را بر عهده دارد. هم چنين ايشان، ستارگان را بزرگ مى‌دارند و آن را پرستش مى‌كنند. برخى از آنان، ستارگان را فرشتگان و برخى خدايگان مى‌دانند و براى آنان، معابدى بنا مى‌نهند. از اين رو، صابئان به مشركان عرب و پرستشگران بت، نزديكترند تا به مجوسيان زيرا ايشان غير خداوند را پرستش مى‌كنند. هم در درون و هم در رفتار برون و آفريده خداوند را به نامها و صفات ويژه او مى‌ستايند و به راستى خداوند از آنچه ياوه‌گويان مى‌گويند، فراتر است.

شيخ مفيد، در اين بررسى شيوه‌ى يك فقيه متكلّم را پيمود و سخن مخالفان ناهم انديشان را در اينكه «صابئى»از ذميّان است، به نقد سپرد و آن را با خدشه در همگونى مقيس ]= صابئى [و مقيس عليه ]مجوسى [باطل ساخت.

سخن ايشان، بسيار نيك و استوار است، اما بدان شرط كه باورهايى را كه به «صابئان»نسبت داد، به راستى عقايد پذيرفته ايشان باشد و همان بنياد آيين و كيش آنان را سازمان بخشد. در اين زمينه در ادامه گفتار سخن خواهيم گفت.

٢. شيخ طوسى، در «الخلاف»گويد:

«الصابئه لايؤخذ منهم الجزيه و لايقرّون على دينهم و به قال ابوسعيد الاصطخرى و قال باقى الفقها: انّه يؤخذ منهم الجزيه، دليلنا اجماع الفرقه و اخبارهم و ايضاً: قوله تعالى: فاقتلوا المشركين و «فاذا لقيتم الذين كفروا»و لم يأمر بأخذ الجزيه منهم و ايضا قوله تعالى: «قاتلوا الذين لايؤمنون»فشرط فى اخذ الجزيه ان يكونوا من اهل الكتاب و هؤلاء ليسوا من اهل الكتاب.» (٥)

از صابئان، جزيه گرفته نمى‌شود و آنان در آيين خويش، آزاد وانهاده نمى‌شوند. ] از

(٤)المقنعه، شيخ مفيد، /٢٧٠.
(٥)الخلاف، شيخ طوسى، ج٢/٥١٠.