٣. تغيير زمان و مكان گاهى به نوبه خود، سبب توجه يافتن فقيه به مسائلى تازه و نيز زمينه گسترده‌تر نگريستن و گسترده انديشيدن مى‌شود و در نتيجه به چيزهايى توجه مى‌يابد و پى مى‌برد كه پيشتر بدانها توجهى نداشته و پى نبرده است - چونان كه اين پديدار پس از پيروزى انقلاب اسلامى به صورت چشمگيرى قابل ملاحظه است.

البته اين هرگز بدان معنا نيست كه فقيه پيشتر بيرون از اين دايره بوده و افكارى ويژه داشته و اكنون كه بدين دايره درآمده افكار و انديشه‌هاى او تغيير يافته است، بلكه حقيقت آن است كه فقيه تنها به گستره جديدى از نظام و نيازهاى امت توجه يافته است.

براى نمونه، فقيه به اين توجه مى‌يابد كه تحصيل دانش - اعم از دانشهاى دينى و فقهى و ديگر دانشهايى كه جامعه براى زندگى خود بدان نيازمند است - گرچه در گذشته از واجبات كفايى بوده، اما اكنون از واجبات عينى است زيرا، فقيه حس مى‌كند كه مسلمانان در تدبير مسائل دنيا و آخرت خود به چنين دانشهايى سخت نيازمندند؛ چرا كه اجتماع ناآگاه كاملا سست و ضعيف و عقب مانده مى‌شود، و اين در حالى است كه خدا و پيامبر(ص) و امامان هدايت‌گر(ع) هرگز چنين سستى و عقب‌ماندگى‌اى را بر امت اسلامى نمى‌پسندند. چنين است كه فقيه به وجوب عينى به دست آوردن دانش و پيكار با نادانى براى هر مسلمان به هر اندازه كه در توان دارد فتوا مى‌دهد. اينجاست كه مى‌گوييم زمان از رهگذر توجه يافتن فقيه به ابعادى نو و نكاتى تازه، در فتواى مجتهد اثر گذاشته است.

نكته سوم

قضاياى حقيقى

معروف است كه قضيه به دو گونه قسمت مى‌شود: قضيه خارجى و قضيه حقيقى.

قضيه خارجى، قضيه‌اى است كه در آن به ثبوت حكم بر افرادى كه در خارج وجود دارند حكم مى‌شود. براى نمونه هنگامى كه مى‌گويد: با همه عالمان ارتباط دارم، مقصود همه عالمانى است كه وجود دارند، نه همه كسانى كه درگذشته، حال يا آينده واژه عالم مى‌تواند بر آنان صدق كند. همچنين اگر بگوييد به