٢. بدون چنين ديدگاهى دادگاهها و قاضيان دچار مشكل جدى و نابسامانى مى‌شوند. ج١٣/٢٨٣ هم چنين بر پا كردن نمازهاى جماعت نيز در همه جا و همه وقت ممكن نخواهد بود، در حالى كه تشويق بسيار به اين نمازها نشانگر آن است كه همواره ممكن است.ج١٣/٢٨٣

٣. دليلهاى گواه گرفتن مانند «واستشهدوا شهيدين من رجالكم»، مطلق بوده و مقيد به احراز عدالت نيست. ج١٣/٢٨٣

صاحب جواهرپس از آوردن اين دليل‌ها و تأييدها، همه آنها را نادرست مى‌شمارد و برآيند اين دليل‌ها را نمى‌پذيرد. از سوى ديگر ملكه بودن عدالت را نيز با گستردگى يادآور شده و نادرست مى‌شمارد.

«قيل: العدالة عبارة عن ملكة نفسانية...»ج١٣/٢٩٤

سپس در رد اين ديدگاه مى‌گويد :

«لكنه كما ترى في غاية الضعف، بل عليه لايمكن الحكم بعدالة شخص أبداً إلاّ في مثل المقدّس الأردبيلي و السيدهاشم على ما ينقل من أحوالهما بل لافيهما.»ج١٣/٢٩٥

اين ديدگاه، چنانكه مى‌بينيد، بسيار سست و نادرست است. بلكه بايد بر اساس آن هرگز نمى‌توان عدالت كسى را دريافت مگر در كسانى چون مقدس اردبيلى و سيدهاشم، بنا بر آنچه از سرگذشت آنان گفته مى‌شود، بلكه درباره اينان نيز نمى‌توان گفت.

در پايان بررسى اين ديدگاهها هم ديدگاه ملكه بودن و هم ديدگاه آشكار نبودن فسق و پليدى را نادرست‌شمرده و عدالت را چيزى درونى و باطنى مى‌داند كه با حسن ظاهر به وسيله برخورد و رفت و آمد و آزمودن، آشكار مى‌شود.

صحيحه محمدبن مسلم از امام باقر(ع) را نيز داراى ظهور قوى در رد ديدگاه كافى بودن اسلام همراه با آشكار نبودن فسق و نيز ظاهر در رد ديدگاه ملكه بودن عدالت مى‌داند.

چند ديدگاه اصولى

١. ظن مجتهد را در موضوعات اگر از راه بينه يا ظواهر ادله شرعى پديد نيايد، حجت نمى‌داند.ج٢١/١٦٨/٢١ و ١٧٠

٢. عام تخصيص خورده را در بقيه افرادش حجت مى‌داند : «بعد ما تحرر في الأصول أنّ العامّ المخصوص حجة في الباقي.»

ج٢٨/١٨٦ چاپ ايران و ١٨٨ چاپ لبنان